Mączniak prawdziwy winorośli

Mączniak prawdziwy winorośli, powodowany przez grzyb Erysiphe necator, rozwija się na żywych zielonych tkankach winorośli. Biały lub szarawy, mączysty nalot może pojawić się na liściach, latoroślach, kwiatostanach, szypułkach i jagodach. Wczesne porażenie jagód prowadzi do korkowacenia skórki, pękania owoców, zahamowania ich wzrostu i strat jakościowych.

Mączniak prawdziwy winorośli jest jedną z najważniejszych chorób tego rodzaju roślin w uprawie ogrodowej i winnicach. Grzyb rozwija się powierzchniowo, a do pobierania pokarmu wykorzystuje wyspecjalizowane ssawki w komórkach skórki. W przeciwieństwie do mączniaka rzekomego winorośli nie potrzebuje długotrwałego zwilżenia liści do rozwoju wtórnych kolonii.

W Polsce choroba może mieć większe znaczenie w cieplejszych, suchszych sezonach oraz na stanowiskach osłoniętych, z gęstą i silnie rosnącą koroną. Odmiany Vitis vinifera są często podatne, natomiast odmiany amerykańskie i mieszańcowe wykazują zróżnicowaną, zwykle częściową odporność. Ocena odmiany nie zastępuje lustracji, ponieważ wynik zależy także od pogody, zagęszczenia korony i presji patogenu.

Początkowo na liściach widoczne są niewyraźne, jaśniejsze lub lekko chlorotyczne plamy. Następnie na górnej albo dolnej stronie liścia pojawia się biały, pajęczynowaty, później szarobiały i mączysty nalot. Silnie porażone liście mogą się zwijać, zasychać lub przedwcześnie opadać.

Na latoroślach, ogonkach, kwiatostanach i osiach gron rozwija się podobny nalot, a tkanki mogą być zahamowane, zniekształcone lub pokryte brunatnymi przebarwieniami. Młode jagody pokrywają się nalotem; po jego ustąpieniu pozostają brązowe, siateczkowate blizny i korkowacenie skórki. Jagody porażone we wczesnej fazie mogą przestać rosnąć, pękać lub rozdzielać się pod wpływem przyrostu miąższu. Późniejsze porażenie zwykle pogarsza wygląd i aromat owoców, ale nie zawsze powoduje ich pękanie.

Na dojrzałych, zdrewniałych pędach mogą pozostać czerwono-brunatne plamy widoczne w okresie spoczynku. Nie należy mylić choroby z mączniakiem rzekomym, który częściej tworzy oliwkowo-żółte plamy na górnej stronie liści i biały nalot głównie od spodu w warunkach wilgotnych.

Chorobę rozpoczynają zarodniki workowe uwalniane z przezimujących chasmotecjów oraz niekiedy grzybnia obecna w pąkach. Później głównym źródłem zakażeń są konidia przenoszone z wiatrem z liści, latorośli i gron. Każde nowe ognisko może wytwarzać kolejne pokolenia zarodników.

Rozprzestrzenianiu sprzyjają: silnie zagęszczona korona, zacienienie, nadmierne nawożenie azotem, słaba penetracja oprysku, podatna odmiana oraz pozostawienie pierwszych porażonych organów. Choroba nie jest zwykle przenoszona na inne gatunki warzyw czy roślin ozdobnych przez ich własne mączniaki, ponieważ E. necator ma wąski, związany z winoroślą zakres żywicieli.

Patogen zimuje przede wszystkim w postaci ciemnych otoczni, obecnie określanych jako chasmotecja, powstających na porażonych zielonych tkankach i osadzających się później na korze, ramionach oraz stałych częściach krzewu. Wiosną wilgoć i odpowiednia temperatura pobudzają je do uwalniania zarodników workowych, które zakażają młode, zielone organy.

Źródłem pierwszych ognisk mogą być również zakażone pąki. Po ich rozwinięciu pojawiają się tzw. latorośle flagowe, zwykle karłowate i silnie pokryte nalotem. Około kilku dni po infekcji na powierzchni kolonii powstają zarodniki konidialne. Są one roznoszone przez wiatr i wielokrotnie zakażają nowe tkanki w sezonie, dlatego choroba ma charakter wielocyklowy i może szybko narastać.

Rozwój spowalnia się przy długotrwałym upale, zwłaszcza powyżej około 35°C, ale wysoka temperatura sama w sobie nie jest pewną metodą zwalczania. Najbardziej wrażliwe na skutki infekcji są kwiatostany i młode jagody, szczególnie od okresu przed kwitnieniem do zwarcia gron.

Najlepsze wyniki daje ochrona rozpoczęta przed wystąpieniem objawów albo natychmiast po wykryciu pierwszych kolonii. Najpierw usuń pojedyncze, silnie porażone latorośle, jeśli jest to wykonalne, a następnie zapewnij równomierne pokrycie młodych liści, latorośli i gron środkiem dopuszczonym do tego zastosowania.

Wybór preparatu, termin i odstęp między zabiegami muszą wynikać z aktualnej polskiej etykiety oraz sytuacji na plantacji. Stosuj przemiennie substancje o różnych mechanizmach działania i przestrzegaj ograniczeń liczby zabiegów. Preparaty kontaktowe wymagają dokładnego pokrycia, ponieważ patogen rozwija się głównie na powierzchni tkanek. Silnie porażonych, popękanych jagód nie można przywrócić do zdrowia; celem zabiegów jest ochrona nowo rosnących tkanek i ograniczenie dalszego rozwoju choroby.

Po kwitnieniu i w okresie wzrostu jagód kontroluj szczególnie grona, osie i miejsca o słabej penetracji cieczy. Po zbiorze utrzymuj higienę winnicy i ograniczaj źródła zimujących struktur.

W uprawie amatorskiej i ekologicznej podstawą jest ograniczanie presji choroby metodami agrotechnicznymi. Prowadź krzew przy przewiewnej podporze, przerzedzaj nadmiar latorośli, usuwaj część pasierbów i wykonuj umiarkowane ogławianie oraz przerzedzanie liści w strefie gron, tak aby poprawić dostęp światła i penetrację cieczy.

Wczesne latorośle flagowe i silnie porażone fragmenty wycinaj, wynoś poza kwaterę i nie pozostawiaj w rzędzie. Unikaj przenawożenia azotem oraz zbyt bujnego wzrostu. W zależności od dopuszczenia w Polsce można rozważyć środki oparte na siarce, wodorowęglanie potasu lub preparaty biologiczne, lecz tylko wtedy, gdy aktualna etykieta zezwala na zastosowanie w winorośli i przeciw temu problemowi. Zabiegi biologiczne i kontaktowe działają najlepiej zapobiegawczo lub przy pierwszych objawach; nie odbudują już uszkodzonej skórki jagód.

Rozpocznij lustrację po ruszeniu wegetacji; w polskich warunkach szczególnie dokładnie obserwuj krzewy od maja do lipca, a w cieplejszych stanowiskach zacznij wcześniej. Sprawdzaj wierzchołki latorośli, młode liście z obu stron, kwiatostany, osie gron i jagody. Zwracaj uwagę na pojedyncze ogniska oraz nietypowo białe, zahamowane latorośle.

• Wybieraj odmiany o udokumentowanej tolerancji na mączniaka prawdziwego, jeśli odpowiadają celowi uprawy i lokalnym warunkom.
• Zapewnij dobre przewietrzanie przez właściwe cięcie, prowadzenie i rozmieszczenie latorośli.
• Usuwaj nadmierne zagęszczenie liści i pędów, szczególnie w strefie gron, lecz unikaj nagłego, silnego odsłonięcia owoców i ryzyka oparzeń słonecznych.
• Nie stosuj nadmiernych dawek azotu i utrzymuj równomierny wzrost krzewu.
• Usuwaj porażone latorośle oraz resztki po cięciu z bezpośredniego sąsiedztwa krzewów.
• W ochronie profesjonalnej łącz lustrację z lokalnym systemem sygnalizacji lub modelem ryzyka, a nie wyłącznie ze sztywnym kalendarzem.

• Erysiphe necator jest obligatoryjnym biotrofem, więc do pełnego rozwoju potrzebuje żywych tkanek winorośli.
• Wtórne zarodniki konidialne mogą rozprzestrzeniać chorobę przy pogodzie, która nie sprzyja długiemu utrzymywaniu się wody na liściach.
• Wczesne porażenie jagód może zniszczyć ciągłość skórki; pękające owoce stają się następnie bardziej podatne na szarą pleśń i inne organizmy powodujące zgnilizny.
• Odporność odmianowa jest zwykle częściowa i zależy od odmiany, warunków stanowiska oraz populacji patogenu.
• Mączniak prawdziwy winorośli jest związany głównie z roślinami z rodziny Vitaceae; mączniaki z róż, ogórków czy innych roślin nie są tym samym patogenem.