Mozaika sałaty

Mozaika sałaty jest układową chorobą wirusową wywoływaną przez Lettuce mosaic virus (LMV). Patogen trafia na plantację przede wszystkim z zakażonymi nasionami, a lokalnie przenoszą go mszyce. Wczesne porażenie może silnie zahamować wzrost i uniemożliwić utworzenie główki, natomiast późniejsza infekcja często powoduje mozaikę, żółknięcie i deformacje liści.

LMV zakaża roślinę układowo i przemieszcza się do nowo rozwijających się liści. Nasilenie objawów zależy od odmiany, izolatu wirusa i wieku rośliny w chwili infekcji. Siewki zakażone wcześnie często pozostają karłowe, są silnie zdeformowane i nie tworzą handlowej główki. Rośliny porażone później mogą osiągnąć prawie normalny rozmiar, lecz wytwarzają mozaikowe, żółknące i skręcone liście okrywowe.

Rozpoznanie wyłącznie na podstawie wyglądu nie jest pewne. Podobne objawy mogą powodować między innymi inne wirusy sałaty, zwłaszcza wirus mozaiki ogórka. Przy cennej uprawie lub nietypowym przebiegu warto przekazać próbkę do laboratorium diagnostycznego.

• Nieregularna jasno- i ciemnozielona mozaika lub cętkowanie liści, czasem z żółknięciem.
• Młode liście bywają wąskie, podwinięte, pomarszczone, pofałdowane lub skręcone.
• Wczesne zakażenie powoduje silne karłowacenie i brak zawiązania główki.
• Później porażone rośliny mogą mieć żółte, zdeformowane liście okrywowe odchylające się od główki.
• Główki bywają niekształtne; na liściach okrywowych mogą wystąpić brunatne lub nekrotyczne punkty.
• U niektórych odmian sałaty kruchej obserwuje się nekrozę nerwów głównych lub rdzawobrązowe przebarwienia po zbiorze.

LMV jest przede wszystkim zawlekany z zakażonymi nasionami sałaty. Wtórne rozprzestrzenianie zachodzi za pośrednictwem mszyc, które pobierają wirusa z porażonej sałaty, samosiewów lub chwastów, a następnie przekazują go zdrowym roślinom podczas kolejnych krótkich nakłuć. Wśród wektorów wymienia się między innymi mszycę brzoskwiniową, mszycę ogórkową, mszycę ziemniaczaną, mszycę burakową i mszycę ostrożeniową.

Źródłem infekcji mogą być także zakażone resztki roślinne oraz kontakt z sokiem chorych roślin podczas prac pielęgnacyjnych. Zagęszczone nasadzenia, nakładanie się terminów upraw, samosiewy i zachwaszczenie zwiększają liczbę źródeł wirusa.

Najważniejszym źródłem pierwotnym są zakażone nasiona sałaty. Z nich mogą wyrosnąć pierwsze chore rośliny, zanim pojawią się liczne mszyce. Wirus może przetrwać między cyklami produkcyjnymi w samosiewach sałaty, zakażonych roślinach oraz niektórych chwastach.

Mszyce, w tym mszyca brzoskwiniowa, pobierają wirusa podczas krótkiego żerowania na roślinie zakażonej i mogą przekazać go podczas kolejnych nakłuć zdrowej sałaty. Jest to transmisja nietrwała: pobranie i inokulacja mogą nastąpić w ciągu sekund lub minut, bez okresu inkubacji w owadzie. Po infekcji LMV namnaża się w całej roślinie i dociera do młodych liści. Im wcześniej nastąpi zakażenie, tym większe zwykle są straty wzrostu i plonu handlowego.

Nie ma praktycznego leczenia usuwającego LMV z zakażonej sałaty. Rośliny z wyraźną, postępującą mozaiką, deformacją lub silnym zahamowaniem wzrostu należy jak najszybciej usunąć z uprawy i przekazać do bezpiecznego zagospodarowania odpadów roślinnych zgodnie z lokalnymi zasadami. Nie odkładaj ich na kompost i nie zachowuj z nich nasion.

Usuń również samosiewy, chwasty i pozostałości mogące podtrzymywać infekcję. Przy kilku późno porażonych roślinach zdrowo wyglądające liście można zebrać wyłącznie do własnego użytku, jeśli spełniają wymagania jakościowe i bezpieczeństwa żywności. W przypadku wartościowej kolekcji lub niejednoznacznych objawów wyślij próbkę do laboratorium, ponieważ zwalczanie powinno być ukierunkowane na potwierdzoną diagnozę.

Nie istnieje praktyczny preparat biologiczny ani domowy zabieg, który wyleczy zakażoną roślinę. W uprawie amatorskiej i ekologicznej najskuteczniejsze są działania zapobiegawcze:

• stosuj kwalifikowany, przebadany lub deklarowany jako wolny od LMV materiał siewny;
• regularnie usuwaj rośliny z postępującą mozaiką i silnym karłowaceniem, nie kompostując ich;
• likwiduj samosiewy sałaty oraz chwasty będące potencjalnym rezerwuarem, zwłaszcza w pobliżu zagonu;
• używaj włókniny lub siatki owadoodpornej nad młodą sałatą i rozważ jasną, odblaskową ściółkę;
• myj ręce i narzędzia po kontakcie z podejrzanymi roślinami oraz unikaj mechanicznego przenoszenia soku roślinnego;
• utrzymuj przerwę między kolejnymi nasadzeniami sałaty i szybko usuwaj resztki po zbiorze.

• Wysiewaj nasiona o potwierdzonej zdrowotności fitosanitarnej; nie pozyskuj nasion z roślin wykazujących mozaikę lub deformacje.
• Wybieraj odmiany deklarowane przez hodowcę jako odporne lub tolerancyjne na LMV, pamiętając, że ochrona może zależeć od szczepu wirusa.
• Przed wysadzeniem dokładnie oglądaj rozsadę; odrzuć rośliny karłowe, zdeformowane lub z podejrzanym cętkowaniem.
• Usuwaj samosiewy sałaty i chwasty w obrębie oraz bezpośrednim sąsiedztwie uprawy.
• Nie prowadź równocześnie starej, porażonej i nowej plantacji bez potrzeby; po zbiorze szybko usuń resztki roślinne.
• Monitoruj mszyce, szczególnie wiosną i latem, lecz pamiętaj, że samo późne zwalczanie owadów nie gwarantuje zatrzymania transmisji.
• Stosuj włókniny, siatki lub odblaskowe ściółki podczas wschodów i początkowego wzrostu, gdy rośliny są najbardziej podatne na straty.

• Największe znaczenie epidemiologiczne ma zakażone nasiono, ponieważ może wprowadzić wirusa na plantację już na etapie wschodów.
• Mszyca nie musi długo zasiedlać sałaty, aby przenieść LMV — krótkie nakłucia wystarczają do transmisji nietrwałej.
• Odmiany określane przez dostawcę jako odporne lub tolerancyjne mogą różnić się zakresem ochrony wobec poszczególnych izolatów wirusa.
• Sam wygląd mozaiki nie odróżnia pewnie LMV od wszystkich innych wirusów powodujących podobne objawy.