Bielik krzyżowych (biała rdza krzyżowych)

Bielik krzyżowych, nazywany także białą rdzą krzyżowych, jest chorobą kapustowatych powodowaną przez organizm grzybopodobny Albugo candida. Na spodniej stronie liści powstają wypukłe, białe pęcherzyki, a porażone pędy kwiatostanowe mogą silnie się deformować w tzw. głowy jeleniowe. Choroba nasila się podczas chłodnej, wilgotnej pogody i w zagęszczonych zasiewach.

Choroba występuje przede wszystkim na roślinach z rodziny kapustowatych (Brassicaceae), zarówno uprawnych, jak i dziko rosnących. W Polsce może pojawiać się na warzywach kapustnych, rzodkiewce, rzodkwi, gorczycach, rzepaku, rzepiku oraz na chwastach będących potencjalnym źródłem infekcji.

Odporność nie jest jednakowa w obrębie całej rodziny. Albugo candida obejmuje biologicznie zróżnicowane rasy lub patotypy, dlatego porażenie jednego gatunku albo odmiany nie oznacza automatycznie takiej samej podatności wszystkich kapustowatych. Choroba jest szczególnie problematyczna w uprawach nasiennych i w warzywach, w których liczy się wygląd liści.

Bielik nie jest prawdziwą rdzą grzybową. Należy do lęgniowców, podobnie jak sprawcy niektórych mączniaków rzekomych.

Pierwsze objawy stanowią drobne, nieregularne, jasnożółte lub jasnozielone plamy na górnej stronie liścia. Po spodniej stronie, najczęściej dokładnie pod tymi plamami, pojawiają się wypukłe białe, kremowe lub żółtawobiałe pęcherzyki o wyglądzie kredowych krostek.

Dojrzałe pęcherzyki pękają, odsłaniając białawą masę zarodni. Przy silnym porażeniu liście mogą się zawijać, deformować, brunatnieć i zamierać. Zmiany mogą także występować na ogonkach, łodygach i częściach kwiatowych.

Infekcja systemiczna pędów generatywnych prowadzi do zgrubienia, rozgałęzienia i silnego zniekształcenia kwiatostanu, określanego jako „głowa jeleniowa” lub „staghead”. Kwiaty bywają bezpłodne, a zawiązywanie nasion jest ograniczone.

Nie należy mylić choroby z mączniakiem rzekomym, jajami owadów ani powierzchniowym osadem. Diagnostyczne są wypukłe pęcherzyki pod skórką i biały proszek uwalniany po ich pęknięciu.

Patogen wymaga żywej tkanki gospodarza. Zarodnie z białych pęcherzyków rozprzestrzeniają się na krótkie odległości z wiatrem, rozpryskującą się wodą, deszczem, nawadnianiem, narzędziami, odzieżą i dłońmi podczas pracy w mokrych roślinach.

Woda na powierzchni liści umożliwia uwalnianie pływek, które mogą aktywnie przemieszczać się po wilgotnej tkance. Ryzyko rośnie przy chłodnych nocach, rosie, mgle, częstych opadach, gęstym siewie i słabej cyrkulacji powietrza.

Źródłem infekcji mogą być porażone resztki, samosiewy, rośliny pozostawione po zbiorze oraz podatne chwasty kapustowate. Znaczenie nasion i przetrwalników zależy od gospodarza i warunków, dlatego podejrzanego materiału siewnego nie należy wprowadzać do produkcji.

W białych pęcherzykach powstają zarodnie rozmnażania bezpłciowego. Są one przenoszone przez wiatr, krople deszczu, wodę używaną do nawadniania oraz kontakt z mokrymi roślinami. W obecności wolnej wody zarodnie mogą uwalniać ruchliwe pływki, które przemieszczają się po mokrej powierzchni i wnikają głównie przez aparaty szparkowe. Przy mniejszej ilości wody zarodnie mogą kiełkować bezpośrednio.

Po infekcji patogen rozwija się między komórkami gospodarza i tworzy ssawki pobierające składniki pokarmowe. Nowe pęcherzyki uwalniają kolejne zarodnie, dlatego w okresie chłodnej i wilgotnej pogody dochodzi do wielu następujących po sobie cykli infekcji.

W starszych, silnie porażonych lub systemicznie zmienionych tkankach mogą powstawać grubościenne oospory. Ich znaczenie w przetrwaniu choroby zależy od gospodarza, rasy patogenu, pogody i systemu produkcji; mogą pozostawać w resztkach roślinnych lub glebie i stanowić źródło infekcji w kolejnych sezonach.

Nie ma sposobu na cofnięcie już powstałych pęcherzyków ani deformacji typu „głowy jeleniowej”. Przy pierwszych objawach ogranicz rozprzestrzenianie przez usunięcie silnie porażonych części, poprawę przewiewności i eliminację źródeł inokulum.

W uprawach towarowych decyzję o zabiegu należy podejmować na podstawie lustracji, fazy roślin, presji choroby i przeznaczenia plonu. Fungicydy mogą działać głównie zapobiegawczo lub ograniczać nowe infekcje; ich skuteczność i legalność zależą od substancji, gatunku rośliny oraz aktualnej etykiety w Polsce.

Jeżeli objawy są nietypowe, pobierz świeży fragment liścia z pęcherzykami do laboratorium diagnostycznego. Jest to szczególnie ważne, gdy trzeba odróżnić bielika od mączniaka rzekomego, innych plamistości albo uszkodzeń owadzich.

W małych uprawach usuń i wynieś rośliny z licznymi pęcherzykami lub zniekształconymi pędami, zanim dojrzałe pęcherzyki uwolnią dużą ilość zarodni. Nie wrzucaj silnie porażonych resztek do zwykłego kompostu, jeśli nie masz pewności, że proces osiąga temperaturę skutecznie ograniczającą patogen.

Stosuj zdrowy materiał siewny i rozsadowy, usuwaj samosiewy kapustowatych oraz chwasty, zwłaszcza w pobliżu zagonów i plantacji nasiennych. Wprowadzaj zmianowanie z udziałem roślin spoza rodziny kapustowatych; po silnym wystąpieniu choroby rozsądny jest kilkuletni odstęp, szczególnie gdy podejrzewa się przetrwanie oospor w glebie.

Ograniczaj zwilżanie liści, preferując podlewanie przy podstawie roślin, zwiększaj przewiewność przez właściwe odstępy i nie wykonuj prac pielęgnacyjnych w mokrym łanie. Środki biologiczne mogą być rozważane wyłącznie wtedy, gdy ich aktualna polska etykieta obejmuje daną uprawę i problem; nie zastępują higieny i zmianowania.

• Wybieraj kwalifikowane, zdrowe nasiona i sprawdzoną rozsadę; przed sadzeniem odrzuć rośliny z białymi pęcherzykami lub zniekształconymi pędami.
• Nie zakładaj nowych nasadzeń kapustowatych na stanowisku z silnym wystąpieniem choroby. Stosuj zmianowanie z roślinami spoza Brassicaceae, a w razie podejrzenia przetrwania w glebie wydłuż przerwę do kilku lat.
• Usuwaj porażone rośliny i resztki po zbiorze. Nie pozostawiaj samosiewów rzepaku, gorczycy ani rzodkwi oraz zwalczaj chwasty kapustowate na obrzeżach.
• Zapewnij właściwą obsadę, przewiewność i szybkie obsychanie liści. W miarę możliwości stosuj nawadnianie kroplowe lub kieruj wodę na glebę, a nie na liście.
• Unikaj pracy w mokrych roślinach i czyść narzędzia po kontakcie z podejrzanym materiałem.
• Jeśli dostawca nasion podaje odporność na bielika, wybieraj odmiany z potwierdzoną przydatnością dla konkretnego gatunku i regionu, pamiętając, że skuteczność odporności może zależeć od rasy patogenu.

• Nazwa „biała rdza” odnosi się do wyglądu zarodnikujących pęcherzyków, ale Albugo candida nie jest prawdziwym grzybem rdzawnikowym.
• Objaw „głowy jeleniowej” wynika z infekcji systemicznej pędu kwiatostanowego i może prowadzić do bezpłodności kwiatów.
• Rasy lub patotypy patogenu różnią się zakresem gospodarzy, dlatego rotacja między różnymi kapustowatymi może nie zawsze przerwać cykl choroby.
• W Polsce bielik jest odnotowywany także na chwastach i roślinach oleistych z rodziny kapustowatych, co utrudnia ograniczenie źródeł inokulum.