Pchełka czarna (Phyllotreta atra)

Pchełka czarna (Phyllotreta atra) jest niewielkim, błyszcząco czarnym chrząszczem z rodziny stonkowatych, związanym głównie z roślinami kapustowatymi. Dorosłe osobniki wygryzają w młodych liściach liczne, drobne otwory przypominające przestrzeliny. Silne żerowanie może zahamować wzrost siewek, jednak sam wygląd uszkodzeń nie wystarcza do pewnego oznaczenia gatunku, ponieważ podobne objawy powodują także inne pchełki.

Pchełka czarna należy do rodziny stonkowatych (Chrysomelidae), podrodziny Galerucinae i grupy pchełek ziemnych. Dorosły chrząszcz ma zwykle około 1,8–2,5 mm długości, lśniące czarne pokrywy i dobrze rozwinięte tylne odnóża, dzięki którym gwałtownie odskakuje lub podskakuje po zaniepokojeniu.

W Polsce nazwa „pchełka czarna” odnosi się do Phyllotreta atra, lecz na kapustowatych często występują równocześnie inne gatunki, między innymi P. nemorum, P. undulata i P. nigripes. Dlatego rozpoznanie na podstawie samych dziurek w liściach jest niepewne.

Najbardziej charakterystyczne są liczne, małe, okrągłe lub nieregularne otwory w liściach. Uszkodzenia koncentrują się na liścieniach i pierwszych liściach właściwych.

• liście wyglądają jak podziurawione sitkiem;
• przy silnym żerowaniu brzegi i blaszka liściowa stają się postrzępione lub częściowo zeszkieletowane;
• młode siewki mogą więdnąć, zahamować wzrost, a nawet wypadać z obsady;
• dorosłe chrząszcze szybko podskakują z roślin podczas oględzin;
• starsze, dobrze ukorzenione rośliny zwykle lepiej znoszą umiarkowane uszkodzenia.

Żerowanie larw na korzeniach jest ukryte w glebie i zazwyczaj nie pozwala na rozpoznanie gatunku na podstawie objawów nadziemnych.

Uszkodzenia powodują przede wszystkim dorosłe chrząszcze, które napływają z miejsc zimowania, obrzeży zagonów, chwastów kapustowatych, samosiewów i pozostałości po poprzednich uprawach. Samice składają jaja w glebie przy roślinach, a larwy rozwijają się na drobnych korzeniach.

Ryzyko rośnie, gdy siewki długo pozostają małe, rosną w przesuszonej glebie lub pojawiają się w sąsiedztwie chwastów i resztek kapustowatych. Współwystępowanie kilku gatunków pchełek jest częste, dlatego „shot-hole” nie jest diagnozą gatunkową.

Dorosłe chrząszcze zimują w osłoniętych miejscach: w ściółce, resztkach roślinnych, roślinności na obrzeżach zagonów i w wierzchniej warstwie gleby. Wiosną, po ociepleniu, opuszczają kryjówki, zasiedlają młode kapustowate, żerują, kopulują i składają jaja w glebie w pobliżu roślin.

Larwy rozwijają się pod powierzchnią ziemi, gdzie żerują na drobnych korzeniach lub włośnikach, a następnie przepoczwarczają się w glebie. Nowe chrząszcze pojawiają się później w sezonie, ponownie żerują na liściach i przed zimą szukają osłoniętych stanowisk. Termin rozwoju zależy od temperatury, szerokości geograficznej i dostępności żywicieli; w Polsce największą uwagę należy zwrócić na okres wschodów wiosennych.

Najpierw potwierdź, że na roślinach rzeczywiście występują skaczące, drobne chrząszcze, a nie inne szkodniki powodujące podobne otwory. Oglądaj górną i dolną stronę młodych liści, szczególnie w ciepłe, słoneczne dni.

• na małych zagonach strząsaj chrząszcze na płachtę lub zbieraj je odkurzaczem ręcznym;
• przy szybko narastających uszkodzeniach osłoń siewki i popraw ich nawodnienie;
• nie podejmuj zabiegu tylko z powodu pojedynczych otworów na silnych, starszych roślinach;
• jeśli siewki tracą znaczną część powierzchni liści, skonsultuj aktualne zalecenia integrowanej ochrony roślin i w miarę możliwości potwierdź gatunek.

W Polsce ewentualny zabieg chemiczny wolno wykonać wyłącznie preparatem z aktualną rejestracją dla konkretnej uprawy i zastosowania. Zawsze przestrzegaj etykiety, okresu karencji oraz ograniczeń dotyczących organizmów pożytecznych.

W małych uprawach najskuteczniejszą metodą bezpośrednią jest wykluczenie chrząszczy i szybkie ograniczanie ich liczebności:

• przykryj zasiewy lub świeżo posadzone rozsady włókniną albo siatką o drobnych oczkach bezpośrednio po siewie i szczelnie zabezpiecz brzegi;
• regularnie usuwaj chrząszcze przez strząsanie na jasną płachtę lub ostrożne odkurzanie ręcznym odkurzaczem;
• utrzymuj równomierną wilgotność gleby, aby siewki nie były osłabione suszą;
• usuwaj chwasty kapustowate, zwłaszcza gorczyce i samosiewy warzyw, przed masowym pojawem chrząszczy;
• po zbiorach usuwaj resztki roślinne i nie pozostawiaj długo niepielęgnowanych zagonów kapustowatych.

Biologiczne środki ochrony mogą mieć ograniczoną skuteczność przeciwko szybko skaczącym osobnikom dorosłym. Ich użycie powinno wynikać z aktualnej etykiety i rzeczywistej rejestracji w Polsce.

Ochronę należy koncentrować na fazie wschodów i pierwszych liści właściwych:

• stosuj szczelne przykrycie włókniną lub siatką natychmiast po siewie albo sadzeniu;
• uprawiaj silną, dobrze zahartowaną rozsadę, gdy termin i technologia uprawy na to pozwalają;
• zapewnij równomierne nawadnianie i prawidłowe odżywienie, bez nadmiernego nawożenia azotem;
• usuwaj chwasty z rodziny kapustowatych oraz samosiewy przed pojawieniem się chrząszczy;
• zmieniaj miejsce kolejnych zasiewów kapustowatych i nie zakładaj młodych roślin bezpośrednio przy silnie porażonych resztkach;
• lustruj rośliny kilka razy w tygodniu podczas ciepłej, słonecznej pogody, zapisując liczebność owadów i przyrost uszkodzeń.

Okrycia trzeba kontrolować, aby nie uciskały roślin i nie pozostawiały szczelin przy podłożu. W przypadku roślin wymagających zapylenia należy je zdejmować zgodnie z potrzebami uprawy.

• Nazwa „pchełka” opisuje sposób skakania, a nie pokrewieństwo z pchłami ssaków.
• Rodzaj Phyllotreta obejmuje wiele gatunków silnie związanych z roślinami kapustowatymi.
• Największe straty powstają zwykle na małych siewkach; ta sama liczba otworów może mieć znacznie mniejsze znaczenie na dużej, dobrze rosnącej roślinie.
• Obecność otworów nie potwierdza sama w sobie gatunku P. atra, ponieważ podobne uszkodzenia powodują inne pchełki ziemne.