Szara pleśń

Szara pleśń, wywoływana przez grzyb Botrytis cinerea, często poraża starzejące się kwiaty, uszkodzone tkanki, owoce, siewki i inne soczyste części roślin. Brunatne, wodniste zmiany szybko miękną i pokrywają się szarym nalotem. Chorobie sprzyjają chłodne, wilgotne okresy, kondensacja, zagęszczenie roślin oraz słaba cyrkulacja powietrza.

Szara pleśń, nazywana także szarą zgnilizną lub zarazą szarą, jest chorobą o bardzo szerokim zakresie żywicieli. Występuje na kwiatach, liściach, ogonkach liściowych, pędach zielnych, siewkach, owocach i przechowywanych plonach.

Najczęściej rozpoczyna się na przekwitających kwiatach, obumarłych liściach, ranach po cięciu, uszkodzeniach po gradzie lub żerowaniu szkodników oraz na dojrzewających owocach. Zdrowe, nieuszkodzone zielone tkanki są zwykle mniej podatne, choć przy długotrwałym zwilżeniu również mogą zostać porażone.

Samo pojawienie się szarego nalotu nie zawsze wystarcza do pewnej identyfikacji, ponieważ podobne zgnilizny mogą powodować inne grzyby. Rozpoznanie jest bardziej wiarygodne, gdy występują wodniste brunatne plamy i szybko tworzące się kępy szarych zarodników.

Początkowo pojawiają się małe, wodniste, prześwitujące lub jasno- do ciemnobrunatnych plamy. Tkanka mięknie, zapada się, więdnie i obumiera. Przy wysokiej wilgotności powierzchnia szybko pokrywa się szarym, pylącym lub wełnistym nalotem zarodników.

• Kwiaty i pąki: brunatne plamki na płatkach, zasychanie, gnicie przed lub po kwitnieniu, opadanie kwiatów.
• Liście: powiększające się brunatne lub szare nekrozy, niekiedy z koncentrycznymi strefami; porażone przez opadłe płatki mogą gnić od miejsca kontaktu.
• Pędy i ogonki: brunatne nekrozy, zgnilizna, rany rakowate, przewężenie i zamieranie części nad miejscem infekcji.
• Owoce: miękka, wodnista zgnilizna, brunatnienie i szary nalot; na pomidorach mogą występować jasne pierścieniowe plamy typu „ghost spot”.
• Siewki: zamieranie podstawy pędu, zahamowanie wzrostu i gnicie przy wysokiej wilgotności.

Chorobę można pomylić ze starzeniem kwiatów, uszkodzeniami mechanicznymi, innymi zgniliznami owoców oraz niektórymi plamistościami.

Źródłem infekcji są porażone rośliny, obumarłe kwiaty, liście, resztki po zbiorach, chwasty, owoce pozostawione na roślinach oraz zainfekowane podłoże lub materiał przechowalniczy. Zarodniki przemieszczają się z prądami powietrza, deszczem, wodą używaną do podlewania, narzędziami, odzieżą, owadami i podczas manipulowania roślinami.

Ryzyko zwiększają rany po cięciu i zbiorze, uszkodzenia mrozowe lub gradowe, żerowanie szkodników, przenawożenie sprzyjające bujnemu wzrostowi, niedobory pokarmowe, zagęszczenie oraz zaleganie mokrych kwiatów i owoców na podłożu. W szklarni szczególnie ważne są krople kondensacyjnej wody, słaba wentylacja i mokry mikroklimat w zwartej koronie.

Botrytis cinerea przetrwa między sezonami jako grzybnia, zarodniki konidialne i — w części siedlisk — sklerocja w resztkach roślinnych, glebie lub na obumarłych organach. Patogen dobrze rozwija się saprotroficznie na martwej tkance.

Na wilgotnych resztkach tworzą się liczne zarodniki konidialne, które są przenoszone przez wiatr, krople wody, narzędzia, pracowników, owady i kontakt roślin z zainfekowanym materiałem. Po osiadnięciu na podatnej powierzchni zarodniki kiełkują, gdy utrzymuje się wolna woda lub bardzo wysoka wilgotność.

Infekcja często zaczyna się na przekwitających kwiatach, ranach, uszkodzonych owocach albo starzejących się liściach. Grzyb może następnie przechodzić na sąsiednie tkanki żywe. Nowe naloty zarodnikujące zamykają cykl, dopóki dostępne są wilgoć i podatny materiał.

Wczesne ogniska ogranicz przez wycięcie chorej tkanki z zapasem zdrowej części. Porażone owoce i kwiaty usuwaj ostrożnie, aby nie rozsiewać zarodników. Zmniejsz wilgotność, popraw wentylację i nie dopuszczaj do ponownego zwilżania roślin.

W uprawach towarowych decyzję o ochronie chemicznej podejmuje się na podstawie podatności uprawy, pogody, fazy rozwojowej i historii odporności. Zabiegi zapobiegawcze są zwykle skuteczniejsze niż próba odratowania silnie zgniłej tkanki. Stosuj wyłącznie środki aktualnie dopuszczone w Polsce dla danej rośliny i choroby, zgodnie z etykietą oraz zasadami rotacji grup mechanizmu działania.

Silnie porażonych owoców, kwiatów ani warzyw nie należy przeznaczać do spożycia. Przy nietypowych objawach, dużych stratach lub niepewnej diagnozie warto przekazać próbkę do laboratorium fitopatologicznego.

W uprawach amatorskich i ekologicznych największe znaczenie mają zabiegi ograniczające wilgoć oraz usuwanie źródeł zarodników. Wycinaj porażone części w suchy dzień, unikając strząsania nalotu na zdrowe rośliny. Zebrany materiał umieść w zamkniętym worku i usuń zgodnie z lokalnymi zasadami; nie dodawaj silnie porażonych resztek do kompostu ogrodowego.

• Zapewnij przewiew: zachowuj odpowiednie odstępy, usuwaj nadmiar liści i prowadź rośliny tak, aby kwiaty i owoce szybko obsychały.
• Podlewaj podłoże, najlepiej rano; unikaj zraszania liści i kwiatów.
• Regularnie zbieraj dojrzałe owoce oraz usuwaj przekwitłe kwiaty, opadłe liście i owoce z oznakami zgnilizny.
• W szklarni ograniczaj kondensację przez wietrzenie, ogrzewanie w godzinach wysokiej wilgotności i utrzymywanie suchej powierzchni liści.
• Preparaty biologiczne, np. zawierające wybrane szczepy bakterii lub grzybów antagonistycznych, mogą być elementem programu ochrony, ale ich skuteczność zależy od uprawy, terminu i etykiety dopuszczonego produktu.

Najskuteczniejsza jest profilaktyka oparta na ograniczaniu czasu zwilżenia i usuwaniu zakażonego materiału.

• Sadź rośliny w odstępach zapewniających przepływ powietrza i dostęp światła.
• Podlewaj rano, bez moczenia liści, kwiatów i owoców; w miarę możliwości stosuj nawadnianie kroplowe.
• Usuwaj przekwitłe kwiaty, chore liście, porażone pędy i gnijące owoce natychmiast po zauważeniu objawów.
• Nie pracuj na mokrych roślinach i dezynfekuj narzędzia po kontakcie z widocznie chorym materiałem.
• Unikaj ran podczas podwiązywania, cięcia i zbioru; zabezpieczaj owoce przed kontaktem z mokrą glebą i resztkami roślinnymi.
• W tunelach i szklarniach monitoruj kondensację, wilgotność, przewiew oraz obecność starych kwiatów i ognisk choroby.
• Po sezonie usuń resztki roślinne i oczyść konstrukcje, stoły, pojemniki oraz narzędzia.

• Botrytis cinerea jest nekrotrofem: często najpierw kolonizuje martwą lub starzejącą się tkankę, a dopiero potem poraża tkanki żywe.
• Jest jednym z patogenów o najszerszym zakresie żywicieli w ogrodnictwie i może występować zarówno w uprawach polowych, jak i pod osłonami oraz podczas przechowywania plonów.
• Chłód nie musi zatrzymać choroby, jeśli tkanki pozostają mokre; po zbiorze zgnilizna może gwałtownie postępować po przeniesieniu zakażonych owoców do cieplejszych warunków.
• Na niektórych winogronach późna infekcja może prowadzić do tzw. szlachetnej pleśni, ale w większości upraw Botrytis powoduje straty i niepożądaną zgniliznę.
• Odporność na fungicydy jest częsta, dlatego podstawą ochrony powinno być łączenie higieny, ograniczania wilgotności i rotacji mechanizmów działania.