Mączniak rzekomy kapustnych

Hyaloperonospora parasitica to organizm grzybopodobny związany z mączniakiem rzekomym wybranych roślin kapustowatych. Choroba tworzy żółtawe, często kanciaste plamy na liściach oraz szarobiały nalot zarodnikujący od spodu. Dawna nazwa obejmowała szerszy kompleks patogenów, dlatego pewne oznaczenie gatunku może wymagać diagnostyki laboratoryjnej.

Patogen rozwija się w żywych tkankach gospodarza, najczęściej w liściach, i tworzy struktury zarodnikujące wychodzące przez aparaty szparkowe na dolnej stronie blaszki liściowej. Pierwsze objawy to zwykle jasnozielone, żółte lub żółtawobiałe plamy, niekiedy ograniczone przebiegiem nerwów. Z czasem tkanka brunatnieje, zamiera, deformuje się i może przedwcześnie opadać.

W Polsce problem jest szczególnie istotny w produkcji rozsady oraz podczas chłodnej, wilgotnej pogody jesiennej i wczesnowiosennej. Nie każdy mączniak rzekomy na kapustowatych jest jednak powodowany dokładnie przez H. parasitica; przy nietypowych objawach lub znaczeniu gospodarczym warto wykonać badanie fitopatologiczne.

• Na górnej stronie liści pojawiają się nieregularne, jasnozielone, żółte, żółtawobiałe, purpurowe lub brunatne plamy.
• Zmiany mogą mieć kanciasty kształt i być częściowo ograniczone nerwami, zwłaszcza na młodych liściach.
• Od spodu, dokładnie pod plamami, widoczny jest szarobiały, biały lub bladoszarofioletowy nalot zarodnikujący; najlepiej oglądać go rano albo po długotrwałym zwilżeniu.
• Silnie porażone liście brunatnieją, więdną, zasychają, deformują się i opadają.
• Na siewkach możliwe są plamy na liścieniach, zahamowanie wzrostu, osłabienie i zamieranie młodych roślin.
• W kapuście pekińskiej, kapuście głowiastej lub kalafiorze porażenie może obniżać jakość części handlowej, a uszkodzone tkanki łatwiej ulegają wtórnym gniciom.

Podobny wygląd mogą mieć plamistości bakteryjne, czerń krzyżowych, szara pleśń, mączniak prawdziwy, uszkodzenia chłodowe i niedobory pokarmowe. Kluczowe znaczenie ma sprawdzenie dolnej strony liścia.

Jest to patogen obligatoryjnie pasożytniczy, który do aktywnego wzrostu i rozmnażania potrzebuje żywej tkanki gospodarza. Zakażenia wtórne powodują przede wszystkim zarodniki przenoszone z wiatrem, deszczem i kroplami wody. Lokalnie choroba rozprzestrzenia się przez deszczowanie, mokre narzędzia, ręce oraz przemieszczanie porażonej rozsady.

Ryzyko wzrasta w zwartym łanie, przy słabej wentylacji i długim utrzymywaniu się rosy na liściach. Źródłem inokulum mogą być porażone rośliny, samosiewy, chwasty kapustowate i resztki pożniwne. Ponieważ nazwa H. parasitica była historycznie stosowana dla szerszej grupy patogenów, zakres gospodarzy należy interpretować ostrożnie.

Przy odpowiedniej wilgotności zarodniki bezpłciowe osiadają na liściu, kiełkują i wnikają do tkanki. Organizm rozwija się między komórkami, tworząc ssawki pobierające substancje z żywych komórek gospodarza. Po okresie inkubacji, który może trwać od kilku dni do około dwóch tygodni, przez aparaty szparkowe wyrastają rozgałęzione trzonki zarodnikonośne. Powstające zarodniki są przenoszone przez powietrze, krople deszczu i wodę, wywołując kolejne cykle infekcji.

W niektórych układach gospodarz–patogen mogą powstawać grubościenne oospory zdolne do przetrwania niekorzystnego okresu w tkankach lub resztkach roślinnych. Znaczenie tego sposobu przetrwania różni się jednak między liniami i uprawami. Żywiciele pozostałościowi, samosiewy kapustowatych oraz chwasty, w tym tasznik pospolity, mogą podtrzymywać źródło infekcji.

Najpierw obejrzyj obie strony liści i potwierdź, że nalot jest związany z mączniakiem rzekomym, a nie z inną chorobą. Przy pojedynczych ogniskach usuń porażone liście lub całe rośliny, ogranicz zwilżanie i popraw przewiewność. W szklarni zmniejsz wilgotność nocną przez wietrzenie i podlewanie wyłącznie rano.

Na plantacjach monitoruj nowe przyrosty i rozwój ognisk, ponieważ środek zastosowany po silnym porażeniu nie cofnie nekrozy. Jeżeli choroba ma znaczenie gospodarcze, decyzję o ochronie wykonuj na podstawie rozpoznania, fazy roślin i aktualnej etykiety produktu dopuszczonego w Polsce. Rotacja mechanizmów działania, jeśli etykieta danego środka na to pozwala, ogranicza ryzyko narastania odporności.

• Usuwaj pojedyncze, silnie porażone liście i rośliny, wkładając je bezpośrednio do worka; nie kompostuj materiału z aktywnym nalotem w przydomowym kompostowniku.
• Podlewaj rano przy powierzchni gleby, a nie po liściach. W szklarni ograniczaj kondensację, podlewanie wieczorne i długie okresy wysokiej wilgotności.
• Zapewnij rozstawę umożliwiającą szybkie wysychanie liści oraz regularne wietrzenie. Unikaj pracy w mokrej uprawie.
• Stosuj zdrową rozsadę i nasiona z pewnego źródła; podejrzane partie izoluj i obserwuj.
• Usuwaj samosiewy kapustowatych i chwasty mogące podtrzymywać infekcję, zwłaszcza w pobliżu rozsadnika.
• Po zbiorze szybko usuwaj lub prawidłowo zagospodaruj porażone resztki i stosuj zmianowanie, szczególnie gdy choroba występowała corocznie.
• Preparaty biologiczne lub inne środki dopuszczone w rolnictwie ekologicznym mogą mieć zastosowanie tylko wtedy, gdy są aktualnie zarejestrowane dla danej uprawy i problemu; skuteczność zależy od wczesnego użycia i warunków.

• Wybieraj zdrowe nasiona i rozsadę oraz kontroluj rośliny przed zakupem i sadzeniem.
• Zapewnij pełne nasłonecznienie, właściwą rozstawę i dobrą cyrkulację powietrza.
• Podlewaj rano przy glebie; unikaj częstego deszczowania i dotykania mokrych liści.
• Regularnie oglądaj dolne strony liści, szczególnie rozsady, młodych roślin i plantacji podczas chłodnej, wilgotnej pogody.
• Usuwaj chore liście oraz silnie porażone rośliny i nie pozostawiaj ich na zagonie.
• Ograniczaj samosiewy kapustowatych i chwasty żywicielskie w sąsiedztwie uprawy.
• Stosuj zmianowanie oraz szybko usuwaj resztki pożniwne. Odmiany o podwyższonej odporności wybieraj tylko wtedy, gdy odporność jest potwierdzona dla konkretnej uprawy i regionu.

• Hyaloperonospora parasitica jest lęgniowcem: organizmem grzybopodobnym spokrewnionym odleglej z glonami brunatnymi, a nie typowym grzybem.
• Dawna nazwa Peronospora parasitica była używana bardzo szeroko. Współczesne badania rozdzieliły część tego kompleksu na gatunki i linie silniej związane z określonymi gospodarzami.
• U modelowej rośliny Arabidopsis thaliana poprawna nazwa wyspecjalizowanego patogenu jest obecnie zwykle inna, dlatego nie należy automatycznie przypisywać każdego mączniaka rzekomego kapustowatych do H. parasitica.
• Nalot od spodu liścia może być widoczny tylko krótko: wysycha w ciągu dnia i łatwo przeoczyć go podczas pobieżnej obserwacji.