Zaraza bukszpanu

Zaraza bukszpanu to groźna choroba grzybowa wywoływana przez Calonectria pseudonaviculata. Na liściach tworzą się ciemne plamy, które szybko prowadzą do brązowienia i opadania blaszek, a na zielonych pędach pojawiają się czarne smugi. Patogen łatwo przenosi się z materiałem szkółkarskim, wodą, narzędziami, obuwiem i resztkami roślinnymi. Skuteczna ochrona opiera się przede wszystkim na higienie, izolacji i szybkiej diagnozie.

Zarazę bukszpanu wywołuje grzyb Calonectria pseudonaviculata, znany wcześniej także jako Cylindrocladium buxicola i Cylindrocladium pseudonaviculatum. Choroba dotyczy przede wszystkim roślin rodzaju Buxus, w tym bukszpanu pospolitego (Buxus sempervirens), bukszpanu drobnolistnego (Buxus microphylla) i bukszpanu chińskiego (Buxus sinica).

W piśmiennictwie i doświadczeniach fitopatologicznych odnotowano także porażenie niektórych gatunków Pachysandra i Sarcococca, jednak znaczenie tych żywicieli może zależeć od gatunku, odmiany i warunków. Żadna grupa bukszpanów nie powinna być traktowana jako całkowicie odporna.

Objawy mogą przypominać zamieranie pędów wywoływane przez Volutella buxi, plamistości liści, uszkodzenia mrozowe, suszę lub żerowanie owadów. Jeżeli konieczne byłoby usunięcie cennego żywopłotu, roślin z kolekcji albo materiału szkółkarskiego, wskazane jest badanie próbki w laboratorium fitopatologicznym.

Pierwsze objawy często pojawiają się w dolnej lub wewnętrznej, słabiej przewietrzanej części krzewu.

• Na liściach występują jasnobrązowe, oliwkowe, ciemnobrązowe lub prawie czarne plamy, często z ciemniejszą obwódką; plamy mogą zlewać się i tworzyć koncentryczne strefowanie.
• Liście szybko żółkną, brązowieją lub przybierają słomkowy odcień, po czym masowo opadają. W sprzyjających warunkach krzew może częściowo lub niemal całkowicie ogołocić się w krótkim czasie.
• Na zielonych pędach i ogonkach liściowych pojawiają się charakterystyczne czarne, podłużne smugi, kreski lub nekrotyczne przewężenia; później może dochodzić do zamierania końcówek pędów.
• Przy wysokiej wilgotności na porażonych tkankach mogą pojawiać się jasne, białawe do łososiowych skupienia zarodnikowania, lecz ich brak nie wyklucza choroby.

Podobne brązowienie powodują między innymi Volutella, uszkodzenia zimowe i żerowanie szkodników. W przypadku pryszczarka lub zwójki bukszpanowej objawy mogą koncentrować się w określonych liściach, a po obejrzeniu blaszki pod światło można niekiedy dostrzec miny lub larwy.

Najczęstszym źródłem choroby jest zakażony lub zanieczyszczony materiał szkółkarski. Zarodniki mogą być przenoszone z wodą deszczową i nawadniającą, przez mokre liście, opadłe resztki, glebę, narzędzia, pojemniki, odzież, obuwie, ręce, wózki oraz zwierzęta.

Rozprzestrzenianiu sprzyjają gęste żywopłoty, częste strzyżenie, praca w mokrych roślinach, podlewanie przez zraszanie i pozostawianie opadłych liści pod krzewami. Dmuchawy mogą rozwiewać zakażone fragmenty na sąsiednie rośliny. Trwałe mikrosklerocja w resztkach i glebie utrudniają bezpieczne ponowne sadzenie bukszpanu na porażonym stanowisku.

Na mokrych liściach i pędach grzyb tworzy zarodniki, które są przenoszone głównie przez rozbryzgującą się wodę, deszcz, pracowników, narzędzia i materiał roślinny. Po kiełkowaniu zarodniki wnikają do wilgotnych tkanek. Przy sprzyjającej pogodzie nowe plamy mogą pojawić się po kilku dniach, a kolejne cykle infekcji szybko zwiększają zasięg choroby.

Zamierające liście i pędy opadają na podłoże. W resztkach roślinnych oraz w zanieczyszczonej wierzchniej warstwie gleby mogą przetrwać mikrosklerocja, czyli trwałe struktury przetrwalnikowe. Dlatego samo wygrabienie widocznych liści nie zawsze oznacza oczyszczenie stanowiska. W polskich warunkach największe ryzyko przypada zwykle na okresy chłodnej lub umiarkowanie ciepłej, deszczowej pogody wiosną i jesienią, ale infekcje mogą wystąpić także latem, jeśli długo utrzymuje się wilgoć.

Nie ma pewnego zabiegu, który wyleczy silnie porażony krzew i usunie patogen ze wszystkich tkanek oraz podłoża. Po potwierdzeniu choroby:

1. Odizoluj roślinę i ogranicz wszelkie prace powodujące rozsypywanie lub rozwiewanie liści.
2. Pobierz reprezentatywną próbkę do laboratorium, szczególnie gdy roślina jest cenna, należy do szkółki lub decyzja o usunięciu wpłynie na większe nasadzenie.
3. Silnie porażone krzewy usuń w całości, najlepiej po zabezpieczeniu części nadziemnych workami. Zbierz także możliwie dużo opadłych liści i resztek spod rośliny.
4. Materiał wynieś w zamkniętych workach i nie kompostuj go. Oczyść oraz zdezynfekuj narzędzia, obuwie, odzież roboczą i sprzęt.
5. Nie sadź od razu kolejnych bukszpanów w tym samym miejscu. Przy planowaniu wymiany roślin skonsultuj stanowisko z diagnostą lub doradcą ochrony roślin.
6. Zdrowe sąsiednie rośliny chroń przez ograniczenie zwilżania liści, poprawę przewiewu i rygor sanitarny. Ewentualny fungicyd stosuj wyłącznie jako prawnie dopuszczony zabieg zapobiegawczy, zgodnie z aktualną polską etykietą.

Nie istnieje wiarygodna metoda biologiczna lub domowa, która przywróci zdrowie silnie porażonemu bukszpanowi. Działania o najmniejszym ryzyku dla środowiska powinny koncentrować się na ograniczeniu inokulum i wilgotności liści.

• Odizoluj podejrzaną roślinę i nie przenoś sadzonek, doniczek ani narzędzi w inne miejsce.
• Usuwaj porażone rośliny lub części roślin po wcześniejszym zabezpieczeniu ich w workach; ogranicz potrząsanie krzewem.
• Zbieraj opadłe liście ręcznie lub delikatnymi narzędziami. Podejrzanego materiału nie kompostuj; postępuj zgodnie z lokalnymi zasadami zagospodarowania odpadów zielonych.
• Po pracy usuń resztki gleby i liści z sekatorów, obuwia, rękawic, pojemników oraz powierzchni roboczych, a narzędzia zdezynfekuj środkiem przeznaczonym do tego celu.
• Podlewaj przy podłożu, najlepiej rano, i utrzymuj przewiew między roślinami. Biologiczne preparaty mogą mieć działanie wspomagające, lecz ich skuteczność wobec tej choroby i konkretnego zastosowania musi być potwierdzona etykietą oraz lokalną rejestracją.

Najskuteczniejsza ochrona ma charakter zapobiegawczy i sanitarny:

• Kupuj bukszpany z wiarygodnych szkółek, oglądaj wnętrze korony i dolne pędy, a nowy materiał — jeśli to możliwe — trzymaj oddzielnie przez co najmniej kilka tygodni przed posadzeniem.
• Nie sadź roślin z plamami na liściach, czarnymi smugami na pędach ani z dużą ilością opadłych liści w bryle lub pojemniku.
• Zachowuj odstępy poprawiające przewiew, unikaj nadmiernego zagęszczania i nie strzyż bukszpanu podczas deszczu ani bezpośrednio po nim.
• Stosuj podlewanie kierowane do podłoża zamiast zraszania liści. Usuwaj opadłe liście, ale rób to ostrożnie, bez rozwiewania resztek.
• Regularnie kontroluj dolne i wewnętrzne partie krzewów od wiosny do jesieni, zwłaszcza po okresach deszczowych.
• Przed przejściem do kolejnej kwatery lub żywopłotu oczyść i zdezynfekuj narzędzia, obuwie, rękawice, pojemniki i sprzęt.
• Na silnie skażonym stanowisku rozważ zastąpienie bukszpanu rośliną niebędącą udokumentowanym żywicielem. Odmiany o mniejszej podatności mogą ograniczać ryzyko, ale nie są całkowicie odporne.

• W starszych opracowaniach choroba może być opisana nazwami Cylindrocladium buxicola lub Cylindrocladium pseudonaviculatum; obecnie używana nazwa sprawcy to Calonectria pseudonaviculata.
• Charakterystyczne czarne smugi na zielonych pędach są bardzo pomocną wskazówką diagnostyczną, ale nie zastępują badania laboratoryjnego.
• Patogen poraża przede wszystkim liście i pędy, a szybka utrata ulistnienia może nastąpić bez typowych objawów na korzeniach.
• Ryzyko epidemiologiczne zwiększa się podczas prac wykonywanych na mokrych roślinach. Przenoszenie zakażonych fragmentów przez dmuchawy do liści jest szczególnie niebezpieczne.
• W Polsce choroba była opisywana w materiale szkółkarskim bukszpanu, dlatego kontrola roślin przed zakupem i po dostawie ma znaczenie także dla ogrodów przydomowych.