Czarna zgnilizna zawiązków i pędów dyniowatych

Czarna zgnilizna zawiązków i pędów dyniowatych to choroba grzybowa ogórka, melona, arbuza i dyni wywoływana przez Didymella bryoniae. Na liściach tworzą się brunatne plamy, na pędach pękające nekrozy z bursztynową wydzieliną, a na owocach wodniste, zapadające się zgnilizny ciemniejące do czerni. W Polsce szczególne znaczenie ma w uprawach ogórka pod osłonami.

Didymella bryoniae poraża nadziemne części roślin dyniowatych: liście, ogonki liściowe, pędy, szyjkę korzeniową i owoce. W Polsce choroba jest opisywana przede wszystkim w uprawach ogórka pod osłonami, gdzie wysoka wilgotność, długo utrzymujące się zwilżenie liści i zagęszczenie roślin sprzyjają szybkiemu rozwojowi.

Na liściach i pędach występuje faza gumowatej plamistości lub zgorzeli pędów, natomiast na owocach rozwija się czarna zgnilizna. Objawy mogą przypominać inne choroby ogórka, w tym nekrozy powodowane przez inne gatunki Stagonosporopsis, bakterie lub patogeny zasiedlające uszkodzoną tkankę.

• Na liściach pojawiają się jasnożółte, oliwkowe lub brunatne plamy, często zaczynające się od brzegów albo między nerwami. U ogórka, dyni i cukinii mogą przyjmować kształt klinów wnikających do środka blaszki.
• Plamy powiększają się, zasychają, pękają i przechodzą w rozległe zamieranie liści. W starszych nekrozach można dostrzec drobne, czarne, lekko wypukłe pyknidia.
• Na pędach, ogonkach i przy szyjce korzeniowej tworzą się wodniste, jasnobrązowe do brunatnych nekrozy. Z czasem pękają i mogą wydzielać lepką, bursztynową, jasnobrązową lub czerwonawobrązową gumę.
• Owoce początkowo pokrywają wodniste, miękkie plamy. Później tkanka zapada się, ciemnieje do brązowej lub czarnej i może zostać pokryta czarnymi pyknidiami. Zgnilizna może rozwijać się także po zbiorze.
• U niektórych odmian dyni zimowej objawy na liściach i pędach są słabo widoczne, mimo że owoce są podatne na czarną zgniliznę.

Źródłem infekcji są zakażone nasiona, rozsady, porażone resztki dyniowatych, samosiewy i niektóre dziko rosnące żywicielskie rośliny z tej rodziny. Zarodniki przenoszą się na krótką odległość z rozpryskującą się wodą, a także na dłoniach, odzieży, narzędziach i podczas przechodzenia przez mokry łan.

Chorobie sprzyjają podlewanie deszczownią, kondensacja pary w szklarni, słaba wentylacja, zagęszczenie roślin i nocne pozostawanie mokrych liści. Rany po owadach, cięciu, ocieraniu, zbiorze lub innych chorobach ułatwiają wnikanie patogenu.

Patogen może przenosić się z zakażonym materiałem siewnym i przetrwać między sezonami w porażonych pędach, owocach oraz resztkach roślinnych. W Polsce szczególne ryzyko stwarza pozostawienie zakażonych resztek w szklarni lub tunelu oraz wprowadzanie porażonych rozsad.

W wilgotnych warunkach w nekrozach powstają pyknidia, a niekiedy także pseudotecja. Zarodniki są uwalniane podczas zwilżenia tkanek; konidia w śluzowatej wydzielinie rozprzestrzeniają się przede wszystkim przez rozprysk wody, dotykanie roślin, narzędzia i pracowników. Zakażenie ułatwiają rany, a pierwsze objawy mogą pojawić się po około 7–12 dniach.

Rozwojowi sprzyjają temperatury umiarkowanie ciepłe, w przybliżeniu 16–24°C, oraz kilka do kilkunastu godzin ciągłej wilgotności liści. W kolejnych okresach deszczowej pogody lub utrzymującej się wilgotności choroba może szybko przenosić się na sąsiednie rośliny.

Po zauważeniu pierwszych objawów usuń silnie porażone liście, fragmenty pędów i owoce. Nie wykonuj tych prac, gdy rośliny są mokre, ponieważ zwiększa to ryzyko mechanicznego roznoszenia zarodników. Narzędzia po kontakcie z chorymi roślinami oczyść i zdezynfekuj.

Natychmiast popraw przewiewność, ogranicz wilgotność w tunelu lub szklarni i zastąp zraszanie podlewaniem przy podłożu. Owoce z objawami czarnej zgnilizny przeznacz do usunięcia, nie do przechowywania.

W uprawach towarowych fungicydy mogą być elementem programu zapobiegawczego, rozpoczętego przed silnym rozwojem choroby, lecz dobór preparatu i terminu musi wynikać z aktualnej polskiej etykiety dla konkretnej uprawy. Przy niepewnym rozpoznaniu, dużej wartości plantacji lub corocznym nawrocie zleć badanie laboratoryjne, ponieważ objawy mogą powodować także inne gatunki Stagonosporopsis i patogeny wtórne.

W uprawie ekologicznej i przy ograniczaniu chemii podstawą jest zapobieganie zawleczeniu oraz ograniczenie wilgoci na roślinach:

• stosuj kwalifikowane, zdrowe nasiona i sprawdzone rozsady; nie pobieraj nasion z roślin z objawami;
• usuwaj porażone liście, pędy i owoce, najlepiej gdy rośliny są suche; materiał wyrzucaj poza kompost przeznaczony do uprawy dyniowatych;
• po zakończeniu uprawy dokładnie usuń resztki, dezynfekuj stoły, tace, doniczki i narzędzia oraz nie pozostawiaj samosiewów dyniowatych;
• zachowuj co najmniej dwuletnią przerwę przed ponowną uprawą dyniowatych w tym samym miejscu, a przy silnych ogniskach wydłużaj zmianowanie;
• podlewaj przy podłożu, najlepiej linią kroplującą, zwiększ rozstawę i wietrz tunele oraz szklarnie;
• wybieraj odmiany o podwyższonej tolerancji, jeśli są dostępne dla konkretnej uprawy, pamiętając, że odporność może być niepełna.

Biologiczne preparaty mikrobiologiczne mogą być używane tylko zgodnie z aktualną rejestracją i etykietą obowiązującą w Polsce; ich skuteczność zależy od wczesnego zastosowania i nie zastępuje higieny uprawy.

• Rozpoczynaj uprawę od zdrowych, kwalifikowanych nasion i nieporażonej rozsady.
• Nie zbieraj nasion z roślin wykazujących plamy, nekrozy pędów lub zgnilizny owoców.
• Stosuj zmianowanie: praktycznie zachowaj co najmniej 2 lata bez dyniowatych, a przy silnym porażeniu rozważ dłuższą przerwę.
• Usuwaj chore owoce i pędy w trakcie sezonu oraz dokładnie likwiduj resztki po zbiorze. Kontroluj samosiewy ogórka, dyni, melona i arbuza.
• Ograniczaj zwilżanie liści: wybierz nawadnianie kroplowe, podlewaj rano i zapewnij szybkie obsychanie roślin.
• W tunelach i szklarniach utrzymuj sprawną wentylację, unikaj nadmiernego zagęszczenia i prowadź rośliny tak, aby poprawić przepływ powietrza.
• Ostrożnie wykonuj prace pielęgnacyjne i zbiór, aby nie kaleczyć pędów i owoców. Regularnie dezynfekuj narzędzia.
• Wybieraj odmiany mniej podatne, gdy informacja o ich tolerancji jest potwierdzona dla danej odmiany i warunków uprawy.

• Nazwa objawowa zależy od porażonej części rośliny: fazę liściowo-pędową określa się jako gumowatą plamistość lub zgorzel pędów, a porażenie owoców jako czarną zgniliznę.
• Czarne punkciki w nekrozach są ważną wskazówką diagnostyczną, ponieważ odpowiadają owocnikowaniu patogenu, ale ich brak nie wyklucza choroby.
• Patogen może przeżyć w resztkach roślinnych około dwóch lat, dlatego krótka przerwa w uprawie dyniowatych może być niewystarczająca przy silnych, powtarzających się infekcjach.
• Owoce mogą zostać porażone w polu, podczas zbioru przez ranę po szypułce albo dopiero w przechowalni.