Parch prószysty ziemniaka

Parch prószysty ziemniaka jest chorobą glebową i odglebową powodowaną przez Spongospora subterranea f. sp. subterranea. Na bulwach tworzą się wypukłe, brunatnofioletowe brodawki, które pękają i uwalniają ciemny proszek zarodników. Patogen poraża również korzenie i rozłogi, a jego zwalczanie opiera się głównie na zdrowym materiale sadzeniakowym, drenowaniu, zmianowaniu i higienie pól.

Parch prószysty ziemniaka występuje przede wszystkim na bulwach ziemniaka (Solanum tuberosum). Jego sprawcą nie jest prawdziwy grzyb, lecz grzybopodobny patogen z grupy Plasmodiophoridae, rozwijający się w żywych tkankach gospodarza.

Choroba obniża wartość handlową, jakość sadzeniaków i przydatność bulw do przechowywania. Porażenie korzeni i rozłogów może ograniczać wzrost roślin, choć objawy części nadziemnej często są niewyraźne. Parch prószysty należy odróżnić od parcha zwykłego, powodowanego przez bakterie z rodzaju Streptomyces, oraz od raka ziemniaka wywoływanego przez Synchytrium endobioticum. Przy decyzjach dotyczących materiału siewnego lub przemieszczania bulw wskazane jest potwierdzenie laboratoryjne.

Na młodych bulwach pojawiają się drobne, fioletowobrązowe punkty i pryszczykowate zgrubienia. W miarę wzrostu bulwy zmiany powiększają się, stają się wypukłe, brunatne i brodawkowate. Dojrzałe brodawki pękają, a z ich wnętrza wysypuje się oliwkowobrązowy do czarnego, proszkowaty materiał zarodnikowy.

Na korzeniach i rozłogach mogą powstawać jasne, później brunatne narośla. Silne porażenie części podziemnych osłabia rośliny i może zmniejszać plon, lecz brak wyraźnych objawów nadziemnych nie wyklucza infekcji. Bezobjawowe bulwy sadzeniakowe również nie stanowią dowodu wolności od patogena.

Jeśli patogen przenosi wirusa mop-top ziemniaka, w miąższu mogą wystąpić nekrotyczne łuki, pierścienie lub smugi określane jako spraing.

Źródłem choroby są przede wszystkim trwałe zarodniki w zakażonej glebie i porażonych bulwach. Patogen przenosi się z sadzeniakami, ziemią przyklejoną do maszyn, narzędzi, obuwia, pojazdów, skrzyń i sprzętu przechowalniczego. Możliwe jest również przemieszczanie zarodników z wodą glebową, spływem powierzchniowym, wiatrem unoszącym cząstki gleby oraz nieprawidłowo zagospodarowanym obornikiem pochodzącym od zwierząt karmionych porażonymi bulwami.

Do infekcji potrzebna jest wolna woda, w której zoospory mogą się przemieszczać. Ryzyko rośnie na stanowiskach ciężkich, podmokłych i słabo drenowanych, szczególnie przy chłodnej pogodzie w okresie tworzenia bulw.

Patogen przetrwa w glebie przez wiele lat w postaci trwałych zarodników przetrwalnikowych skupionych w sporosoriach, nazywanych także kulami zarodnikowymi. W obecności wrażliwych korzeni i dostatecznej wilgotności zarodniki kiełkują, uwalniając ruchliwe pływki, czyli zoospory.

Zoospory przemieszczają się w filmie wodnym, zasiedlają włośniki i powierzchnię korzeni, a następnie rozwijają się wewnątrz żywych tkanek. Powstają narośla na korzeniach i rozłogach oraz wtórne zoospory. Zakażenie rozwijających się bulw prowadzi do powstawania brodawek, które dojrzewają i pękają.

Nowe sporosoria trafiają do gleby wraz z zamierającymi korzeniami, naroślami, resztkami roślin i porażonymi bulwami. Mogą pozostawać zakaźne ponad 10 lat w sprzyjających warunkach. Podczas infekcji korzeni patogen może również nabywać i przenosić PMTV.

Po zadomowieniu patogena w glebie nie ma niezawodnego zabiegu leczniczego, który usunąłby infekcję z pola. Porażone bulwy z ogrodu należy zebrać, odseparować i bezpiecznie zutylizować; nie wolno przenosić oblepionej nimi gleby na czyste grządki ani używać ich jako sadzeniaków.

W produkcji towarowej postępowanie polega na ograniczaniu szkód w kolejnych sezonach: zdrowy materiał sadzeniakowy, właściwy dobór pola, poprawa drenowania, zmianowanie, kontrola samosiewów i chwastów oraz rygorystyczna higiena sprzętu. Przy podejrzeniu jednoczesnego występowania PMTV warto zlecić badanie laboratoryjne, ponieważ sam wygląd bulwy nie pozwala wiarygodnie ocenić obecności wirusa.

Nie ma pewnej, doraźnej metody organicznego wyleczenia porażonego pola. Najskuteczniejsze jest ograniczanie źródła inokulum i wilgotności gleby:

• sadzenie zdrowych, kwalifikowanych i przebadanych sadzeniaków;
• usuwanie silnie porażonych bulw i przeznaczanie ich wyłącznie do bezpiecznej utylizacji, nie na sadzeniaki;
• stosowanie długiego zmianowania z przerwą od ziemniaka oraz niszczenie samosiewów;
• poprawa odpływu wody i unikanie nadmiernego nawadniania;
• dokładne oczyszczanie narzędzi, kół, skrzyń i maszyn z przyklejonej gleby przed pracą na czystym stanowisku;
• ograniczanie chwastów psiankowatych, zwłaszcza psianki czarnej, przy uwzględnieniu niepewności co do znaczenia poszczególnych gospodarzy.

• Wybierać kwalifikowany, zdrowy i przebadany materiał sadzeniakowy z wiarygodnego źródła; nie sadzić bulw z widocznymi zmianami.
• Unikać pól z potwierdzoną historią parcha prószystego, a na zakażonych stanowiskach stosować możliwie długie zmianowanie bez ziemniaka.
• Dobierać odmiany o udokumentowanej mniejszej podatności w warunkach danego regionu i rynku; cechy dotyczące skórki bulw i narośli korzeniowych mogą się różnić.
• Poprawić drenaż, ograniczyć zastoiska wody i nie utrzymywać nadmiernej wilgotności, zwłaszcza podczas inicjacji bulw.
• Myć i usuwać ziemię z sadzarek, kombajnów, ciągników, skrzyń, obuwia i narzędzi przed wjazdem na czyste pole.
• Zwalczać samosiewy ziemniaka oraz chwasty psiankowate, nie traktując tego działania jako samodzielnej gwarancji eradykacji.
• W przechowalni oddzielać partie podejrzane i nie przeznaczać porażonych bulw na materiał siewny.

• Patogen jest grzybopodobnym organizmem z grupy Plasmodiophoridae, a nie typowym grzybem.
• Spongospora subterranea f. sp. subterranea jest wektorem wirusa mop-top ziemniaka (PMTV), dlatego znaczenie choroby może wykraczać poza uszkodzenia skórki.
• Odporność odmiany na objawy bulw nie musi oznaczać takiej samej odporności na tworzenie narośli korzeniowych.
• Inne rośliny psiankowate, w tym pomidor, papryka i niektóre chwasty, były wykazywane jako gospodarze w określonych badaniach, lecz ich znaczenie epidemiologiczne zależy od populacji patogena i regionu. Ziemniak pozostaje gospodarzem podstawowym.