Fitoplazmatyczne zamieranie gruszy

Fitoplazmatyczne zamieranie gruszy to układowa choroba grusz powodowana przez ‘Candidatus Phytoplasma pyri’, bytującą w łyku. Najczęściej rozprzestrzenia się z materiałem rozmnożeniowym oraz przez miodówki gruszowe. Objawy obejmują przedwczesne czerwienienie liści, słaby przyrost, drobnienie owoców i stopniowe lub szybkie zamieranie drzewa, szczególnie na podatnych podkładkach.

Fitoplazmatyczne zamieranie gruszy (pear decline) jest powodowane przez bezścienną, podobną do bakterii fitoplazmę związaną z tkankami łyka. Organizm nie jest rutynowo hodowany na zwykłych podłożach, dlatego potwierdzenie wymaga badania laboratoryjnego, najczęściej metodą molekularną.

Choroba może przebiegać jako powolne zamieranie z osłabieniem wzrostu i przedwczesnym przebarwianiem liści albo jako szybkie zamieranie. Nasilenie zależy od odmiany, podkładki, kondycji drzewa, stresu cieplno-wodnego oraz presji miodówek. W polskich warunkach objawy późnego lata i następnej wiosny mogą być szczególnie mylące diagnostycznie.

• Późnym latem pojawia się przedwczesne czerwienienie, brązowienie lub żółknięcie liści, często przedwczesne ich opadanie.
• Liście mogą być małe, skórzaste, jaśniejsze niż zwykle, z podwiniętymi lub zwiniętymi brzegami.
• Wiosną obserwuje się opóźnione ruszanie wegetacji, skąpe ulistnienie, słaby przyrost pędów i krótkopędów oraz zasychanie końcówek.
• Kwitnienie i zawiązywanie owoców słabnie, a owoce pozostają drobniejsze; przyrost roczny stopniowo się zmniejsza.
• Przy szybkim zamieraniu liście i owoce więdną, mogą pojawić się objawy przypalenia, a drzewo może obumrzeć w ciągu kilku tygodni podczas gorącej pogody.
• Pod korą w miejscu zrostu zraza z podkładką czasem widoczny jest brunatny lub nekrotyczny pas łyka. Jego brak nie wyklucza choroby.

Najważniejszym mechanizmem szerzenia jest żerowanie zakażonych miodówek na liściach i młodych pędach gruszy. W Polsce dokumenty fitosanitarne wskazują szczególnie na miodówkę gruszową plamistą (Cacopsylla pyri), jednak udział wektorów może różnić się regionalnie. Patogen namnaża się zarówno w roślinie, jak i w owadzie.

Na większe odległości choroba może być przenoszona z zakażonymi drzewkami, podkładkami, zrazami lub oczkami. Nasileniu objawów sprzyjają podatna podkładka, susza, niedobory lub zaburzenia odżywiania, uszkodzenia korzeni, zła kondycja drzewa i wysoka presja miodówek.

Fitoplazma utrzymuje się w żywych tkankach łyka gruszy oraz w zakażonych miodówkach. Po pobraniu soku z chorego drzewa potrzebuje okresu namnażania i przemieszczenia do gruczołów ślinowych owada, zanim miodówka skutecznie zakaża kolejne rośliny. W Europie za istotny wektor uznaje się m.in. miodówkę gruszową plamistą (Cacopsylla pyri); znaczenie poszczególnych gatunków zależy od regionu.

Po wprowadzeniu do drzewa patogen przemieszcza się z sokiem łyka. Objawy często stają się wyraźne dopiero w kolejnym sezonie. Zimą jego ilość w górnej części korony może się zmniejszać, podczas gdy część populacji pozostaje w korzeniach i dolnych tkankach, co sprzyja nawrotom po ruszeniu wegetacji.

Nie ma pewnej terapii leczniczej, która usuwałaby fitoplazmę z utrwalonego zakażenia. Przy łagodnych objawach na tolerancyjnej podkładce można poprawić nawodnienie, warunki glebowe i wigor drzewa oraz ograniczać miodówki; takie drzewo może jeszcze plonować, choć objawy mogą nawracać.

Drzewa szybko więdnące, silnie osłabione, z wyraźnym zamieraniem korony lub objawami uszkodzenia zrostu zwykle należy usunąć i zniszczyć zgodnie z zasadami sanitarnymi. Przed usunięciem warto pobrać próbkę do badania molekularnego, ponieważ podobne objawy mogą powodować susza, problemy korzeniowe, niezgodność podkładki i zraza, niedobory oraz inne choroby.

Nie istnieje wiarygodna metoda biologicznego wyleczenia zakażonego drzewa. W ochronie integrowanej należy ograniczać wektory i stres roślin:

• monitorować miodówki od okresu spoczynku do początku lata, wykorzystując lustracje pędów i liści oraz metody zalecane dla sadów;
• chronić pożyteczne organizmy, unikać nieuzasadnionych oprysków szerokospektralnych i stosować środki biologiczne tylko wtedy, gdy są aktualnie zarejestrowane w Polsce do danego zastosowania;
• utrzymywać prawidłowe nawodnienie, ściółkowanie lub koszenie murawy oraz zbilansowane nawożenie na podstawie potrzeb gleby i drzewa;
• usuwać silnie porażone drzewa, wynosić materiał poza sad i dezynfekować narzędzia przed przejściem do zdrowych roślin;
• nie pobierać zrazów ani oczek z drzew podejrzanych o zamieranie.

• Sadź materiał szkółkarski z wiarygodnego źródła, najlepiej o potwierdzonym statusie zdrowotnym i zgodnego z wymaganiami fitosanitarnymi.
• W rejonach zagrożenia wybieraj podkładki o udokumentowanej tolerancji, np. siewki Pyrus communis, Pyrus betulifolia lub odpowiednie mieszańce Old Home × Farmingdale, jeśli są dostępne i przydatne dla stanowiska.
• Unikaj podatnych podkładek azjatyckich, zwłaszcza Pyrus pyrifolia i Pyrus ussuriensis, gdy występuje presja choroby i miodówek.
• Prowadź regularne lustracje od przedwiośnia; ograniczaj miodówki zgodnie z zasadami integrowanej ochrony roślin i aktualnymi zaleceniami dla Polski.
• Zapewnij równomierne podlewanie w okresach suszy, ogranicz konkurencję chwastów, utrzymuj prawidłowe nawożenie i prześwietlaj koronę bez nadmiernego cięcia.
• Drzewa z trwałym, silnym zamieraniem usuń wraz z możliwie dużą częścią systemu korzeniowego. Nie przemieszczaj podejrzanego materiału rozmnożeniowego.

• ‘Candidatus Phytoplasma pyri’ należy do grupy fitoplazm związanych z zamieraniem roślin sadowniczych z grupy Apple Proliferation, ale nie jest tym samym organizmem co fitoplazma proliferacji jabłoni.
• Podkładka silnie wpływa na przebieg choroby: na podatnych podkładkach Pyrus pyrifolia i Pyrus ussuriensis możliwe jest szybkie zamieranie, a na bardziej tolerancyjnych częściej obserwuje się powolne osłabienie i zwijanie liści.
• EPPO wymienia jako udokumentowanych gospodarzy przede wszystkim gatunki rodzaju Pyrus; opisywano również zakażenia pigwy oraz niektórych gatunków Prunus.
• W Polsce choroba jest agrofagiem regulowanym, a fitoplazmatyczne zamieranie gruszy wykazywano w sadach i uprawach w ograniczonym zakresie.