Niedobór wapnia

Niedobór wapnia jest fizjologicznym zaburzeniem odżywiania i transportu, a nie chorobą zakaźną. Najpierw uszkadza młode liście, stożki wzrostu i korzenie, natomiast na owocach pomidora oraz papryki często objawia się jako sucha zgnilizna wierzchołkowa. W polskich ogrodach przyczyną bywa przede wszystkim nieregularne podlewanie, uszkodzenie korzeni, zasolenie lub niewłaściwe pH gleby.

Wapń uczestniczy w budowie ścian komórkowych, stabilizacji błon, rozwoju korzeni oraz prawidłowym wzroście merystemów. Ponieważ w roślinie jest mało mobilny, niedobór najwcześniej dotyka młodych liści, stożków wzrostu, wierzchołków korzeni i rozwijających się owoców.

U pomidora, papryki i bakłażana lokalny niedobór wapnia w szybko rosnącym owocu może wywołać suchą zgniliznę wierzchołkową. Nie oznacza to jednak automatycznie, że gleba jest uboga w wapń. Często ważniejsze są wahania wilgotności, uszkodzenie korzeni, zasolenie, nadmiar azotu amonowego, potasu lub magnezu oraz bardzo szybki wzrost.

Rozpoznanie na podstawie wyglądu jest orientacyjne. Podobne zniekształcenia i nekrozy mogą powodować niedobór boru, zasolenie, choroby korzeni, susza, zalanie, uszkodzenia herbicydowe albo inne zaburzenia pokarmowe. W razie wątpliwości warto wykonać analizę gleby, a w uprawie intensywnej także analizę tkanek.

Objawy zwykle rozpoczynają się na najmłodszych liściach i w stożkach wzrostu. Liście mogą być małe, pomarszczone, zwinięte, łyżeczkowate lub zdeformowane. Pojawia się brązowienie i zasychanie wierzchołków oraz brzegów, nekrotyczne plamy, a przy silnym niedoborze zamieranie pąków wierzchołkowych i zahamowanie wzrostu.

Korzenie bywają krótkie, słabo rozgałęzione, z brunatniejącymi lub zamierającymi końcówkami. U sałaty, kapusty głowiastej, kapusty pekińskiej i kalafiora może wystąpić tipburn, czyli zasychanie brzegów lub wewnętrznych młodych tkanek główki. W selerze brunatnieją wierzchołki i brzegi najmłodszych liści.

Na pomidorach i papryce sucha zgnilizna wierzchołkowa zaczyna się od strony kwiatu jako wodnista, następnie zapadająca się plama. Z czasem tkanka staje się ciemnobrązowa lub czarna, sucha i skórzasta. Uszkodzony owoc nie odzyska prawidłowego wyglądu, a martwe tkanki mogą zostać wtórnie zasiedlone przez mikroorganizmy.

Niedobór wapnia nie jest zakaźny, więc nie „rozprzestrzenia się” między roślinami. Pojawia się, gdy korzenie nie mogą pobrać wystarczającej ilości wapnia albo gdy jego transport do młodych tkanek zostaje ograniczony.

• przesuszenie gleby, susza i nieregularne podlewanie;
• zalanie, podmokłe podłoże, chłodna gleba lub uszkodzone korzenie;
• zaskorupienie, zagęszczenie, płytkie ukorzenienie i zasolenie;
• zbyt niskie pH lub niewłaściwy bilans nawozowy;
• nadmiar potasu, magnezu, azotu amonowego albo zbyt bujny wzrost po nadmiernym nawożeniu azotem;
• upał, duże zapotrzebowanie wodne, intensywny wzrost i obfite zawiązywanie owoców.

Zaburzenie nie ma cyklu infekcyjnego i nie przenosi się z rośliny na roślinę. Rozwija się wtedy, gdy pobieranie wapnia przez korzenie lub jego transport z wodą w ksylemie nie nadążają za zapotrzebowaniem szybko powiększających się tkanek.

Przyczyna może działać kilka dni lub tygodni przed pojawieniem się widocznych objawów, szczególnie w przypadku suchej zgnilizny wierzchołkowej. Po przywróceniu prawidłowej wilgotności i funkcjonowania korzeni nowe przyrosty mogą być zdrowe, ale tkanka już martwa lub znekrotyzowana nie regeneruje się.

Najpierw ustalić i usunąć przyczynę: przywrócić regularne podlewanie, poprawić drenaż, rozluźnić zagęszczoną glebę, ograniczyć nadmiar nawozów i sprawdzić stan korzeni. Owoce z wyraźną suchą zgnilizną wierzchołkową można usunąć, aby roślina kierowała zasoby do kolejnych zawiązków, choć uszkodzone tkanki nie odrosną.

Jeżeli analiza potwierdzi niską zasobność wapnia, zastosować odpowiedni, legalnie dopuszczony nawóz wapniowy w dawce wynikającej z analizy i etykiety. Wapno stosować wtedy, gdy potrzebna jest również korekta odczynu; gips może dostarczyć wapnia bez silnego podnoszenia pH, ale nie zastępuje diagnozy ani poprawnego gospodarowania wodą.

Dolistne dokarmianie wapniem nie powinno być traktowane jako pewne leczenie suchej zgnilizny wierzchołkowej. Skuteczność takich zabiegów jest ograniczona, ponieważ wapń słabo przemieszcza się z liści do owoców. Po korekcie warunków obserwować przede wszystkim nowe przyrosty i nowe owoce.

Najważniejsze działania zgodne z zasadami ogrodnictwa ekologicznego to utrzymywanie równomiernej wilgotności podłoża, ściółkowanie, poprawa struktury gleby materią organiczną oraz zapewnienie odpływu nadmiaru wody. Podlewać należy bezpośrednio strefę korzeni, najlepiej rano, unikając naprzemiennego silnego przesuszenia i zalewania.

Przed nawożeniem wykonać analizę gleby. Dojrzały kompost stosować umiarkowanie, bez łączenia go z dużymi dawkami obornika lub nawozów bogatych w azot. Nie uszkadzać korzeni podczas pielenia i palikowania, usuwać silnie porażone owoce oraz kontrolować zasolenie podłoża w pojemnikach i szklarni.

Przed założeniem uprawy wykonać analizę gleby i korygować pH oraz zasobność zgodnie z wynikiem, a nie na podstawie samego wyglądu roślin. Wapnowanie ma sens przede wszystkim na glebach kwaśnych i powinno być zaplanowane z uwzględnieniem wymagań gatunku; pomidor, ogórek, groch, cebula, marchew, seler i burak ćwikłowy mogą źle reagować na świeżo wapnowaną glebę, dlatego zwykle nie sadzi się ich bezpośrednio po zabiegu.

Utrzymywać równomierną wilgotność przez ściółkowanie oraz podlewanie kroplowe, wężem sączącym lub dokładne podlewanie ręczne. Zapewnić głęboką, nieubytą i przepuszczalną strefę korzeniową. Unikać nadmiernego nawożenia azotem, potasem, magnezem i obornikiem, silnego cięcia korzeni oraz gwałtownych zmian wilgotności. W szklarni i pojemnikach kontrolować pH, zasolenie oraz jakość wody do podlewania.

• Sucha zgnilizna wierzchołkowa jest lokalnym zaburzeniem zaopatrzenia rozwijającego się owocu w wapń, a nie typową chorobą zakaźną.
• Wapń przemieszcza się głównie z prądem wody w ksylemie i jest słabo redystrybuowany ze starszych liści do owoców.
• Wysokie stężenie azotu amonowego, potasu lub magnezu może ograniczać pobieranie wapnia.
• W polskich zaleceniach ogrodniczych niedobór wapnia wiąże się między innymi z tipburnem sałaty i kapust oraz suchą zgnilizną wierzchołkową pomidora i papryki.
• Opryski wapniem często nie rozwiązują problemu suchej zgnilizny, ponieważ wapń naniesiony na liście w ograniczonym stopniu dociera do owoców.