
Fytoftoroza korzeni i szyjki korzeniowej wywołana przez Phytophthora plurivora
Phytophthora plurivoraKrótkie przedstawienie: Fytoftoroza korzeni i szyjki korzeniowej wywołana przez Phytophthora plurivora
Phytophthora plurivora to grzybopodobny lęgniowiec związany z glebą i wodą, powodujący zgniliznę drobnych oraz większych korzeni, szyjki korzeniowej i nasady pędu. W Polsce ma znaczenie zwłaszcza w szkółkach roślin ozdobnych, m.in. żywotnika zachodniego. Objawy są nieswoiste, dlatego potwierdzenie gatunku powinno opierać się na badaniu laboratoryjnym.
Typowe warunki
Przegląd
Choroba rozwija się w glebie lub podłożu i może pozostawać ograniczona do drobnych korzeni albo przechodzić do większych korzeni, szyjki korzeniowej i dolnej części pędu. Uszkodzenie systemu korzeniowego ogranicza pobieranie wody, dlatego rośliny często wyglądają jak przesuszone, mimo że podłoże jest wilgotne.
W Polsce patogen jest dokumentowany między innymi w szkółkach żywotnika zachodniego (Thuja occidentalis), gdzie powodował zgniliznę korzeni i podstawy pędu. Rozpoznanie gatunku jest trudne na podstawie samych objawów, ponieważ podobne zamieranie powodują inne gatunki Phytophthora, opieńkowa zgnilizna korzeni, uszkodzenia zalewowe, susza, zasolenie i problemy z systemem korzeniowym.
Objawy i rozpoznawanie
Początkowo obserwuje się spowolnienie wzrostu, przerzedzenie korony, mniejsze liście lub łuski, chlorozy, matowienie ulistnienia oraz przedwczesne opadanie liści. W czasie ciepłej pogody roślina może więdnąć, mimo że gleba pozostaje mokra.
Drobne korzenie brunatnieją, czernieją, miękną i łatwo rozpadają się przy delikatnym pociągnięciu. Po odsłonięciu szyjki korzeniowej lub zdjęciu fragmentu kory widoczna bywa nieregularna brunatna do czerwono-brunatnej nekroza, czasami z ciemnym wyciekiem. Zaawansowana choroba prowadzi do zamierania pojedynczych pędów, przerzedzenia korony, zasychania gałęzi, a niekiedy do nagłego obumarcia całej rośliny.
Objawy nie pozwalają pewnie odróżnić P. plurivora od innych lęgniowców. Do badania należy pobierać świeżą granicę zdrowej i chorej tkanki korzeni lub szyjki, a nie wyłącznie całkowicie rozłożone korzenie.
Przyczyny i rozprzestrzenianie
Źródłem infekcji są porażone rośliny, korzenie, resztki roślinne, zakażone podłoże oraz woda. Zoospory przemieszczają się w nasyconej glebie, kałużach, wodzie deszczowej, systemach nawadniających i spływie z wyżej położonych kwater.
W szkółkach szczególnie ryzykowne są bezobjawowe rośliny, wielokrotnie używane pojemniki, wspólne stoły, recyrkulowana woda, nieoczyszczone narzędzia oraz transport mokrego podłoża na kołach i obuwiu. Zbicie gleby, zalanie, uszkodzenia korzeni i stres suszy zwiększają podatność, ale rany nie są konieczne do infekcji.
Cykl życia i przetrwanie
Patogen przetrwa w porażonych korzeniach, resztkach roślinnych i glebie w postaci oospor oraz grzybni. Oospory mogą utrzymywać się przez kilka lat, zwłaszcza w wilgotnym podłożu.
Po ponownym zwilżeniu tworzą się zarodnie pływkowe, z których uwalniają się ruchliwe, dwuwiciowe zoospory. Przemieszczają się w cienkich warstwach wody, nasyconej glebie, wodzie nawadniającej i spływie, a następnie infekują korzenie. Patogen może również rozwijać się bezpośrednio z porażonych resztek i zakażonego materiału roślinnego. W polskich szkółkach pierwsze wyraźne objawy na żywotniku obserwowano od drugiej połowy czerwca, z nasileniem do połowy sierpnia.
Zwalczanie i ochrona
Najpierw potwierdzić rozpoznanie. Próbki pobierać z aktywnej granicy nekrozy korzeni, szyjki lub dolnego pędu i przekazać do specjalistycznego laboratorium fitopatologicznego; identyfikacja gatunkowa zwykle wymaga metod molekularnych lub specjalistycznych.
Rośliny silnie porażone, z rozległą zgnilizną korzeni lub obrączkowatą nekrozą szyjki, zazwyczaj należy usunąć wraz z możliwie dużą ilością zakażonego podłoża. W przypadku wczesnego porażenia roślin pojemnikowych można rozważyć przesadzenie do czystego, dobrze przepuszczalnego podłoża po usunięciu martwych korzeni, bez uszkadzania zdrowych tkanek. W terenie nie przenosić gleby z wykopu na inne stanowiska.
Preparaty ochrony roślin mogą co najwyżej ograniczać rozwój choroby w określonych sytuacjach i nie regenerują zniszczonych korzeni. Ich dobór w Polsce musi wynikać z aktualnej rejestracji dla danej uprawy i problemu, a nie z samej nazwy gatunku patogenu.
Łagodna i biologiczna ochrona
Najważniejsze działania niechemiczne to ograniczenie wilgotności podłoża i niedopuszczanie do spływu wody z podejrzanych kwater. W szkółkach stosować czyste, dobrze zdrenowane podłoże, dezynfekowane pojemniki, tace, stoły i narzędzia. Nie pobierać wody do rozmnażania z niezabezpieczonych stawów, rowów ani cieków, jeśli dostępne jest źródło o potwierdzonej jakości fitosanitarnej.
- Silnie porażone rośliny usuwać wraz z bryłą korzeniową i nie kompostować.
- Nie przenosić mokrej gleby, podłoża, obuwia, narzędzi ani sprzętu między kwaterami.
- Podczas sadzenia nie zakopywać szyjki korzeniowej i nie tworzyć kopczyków ściółki przy pniu.
- W przypadku nowych nasadzeń wybierać gatunki lub odmiany mniej podatne, o ile ich przydatność w konkretnym stanowisku jest potwierdzona.
- Biologiczne dodatki do podłoża mogą wspierać zdrowotność korzeni, ale ich skuteczność jest zależna od preparatu i warunków; nie zastępują drenażu ani higieny.
Zapobieganie
Najskuteczniejsza jest profilaktyka. Materiał szkółkarski kupować od sprawdzonych dostawców, oglądać bryłę korzeniową i szyjkę korzeniową, a nowe partie przez pewien czas trzymać oddzielnie. Roślin z niewyjaśnionym więdnięciem, słabym ukorzenieniem, przebarwionymi korzeniami lub nekrozą u podstawy pędu nie wprowadzać do zdrowej kwatery.
- Przed sadzeniem poprawić odpływ wody; na ciężkich stanowiskach rozważyć podniesione zagony lub sadzenie na łagodnych wyniesieniach.
- Nawadniać według wilgotności podłoża, unikając stałego przesycenia i moczenia pni.
- Nie sadzić roślin głębiej niż rosły w pojemniku; szyjka korzeniowa powinna pozostać ponad powierzchnią gleby.
- Usuwać zastoiska, ograniczać zagęszczenie roślin i nie kierować odpływu z podejrzanej kwatery na zdrowe rośliny.
- Regularnie lustrować szkółki, szczególnie od czerwca do sierpnia, oraz dokumentować pojedyncze rośliny z objawami.
Ciekawostki
- Phytophthora plurivora była dawniej często ujmowana w szerszym kompleksie izolatów określanych jako Phytophthora citricola; dlatego starsze publikacje mogą podawać inną nazwę.
- Jest lęgniowcem, a nie prawdziwym grzybem, choć objawy i sposób rozwoju choroby przypominają typowe zgnilizny grzybowe.
- Woda jest kluczowym czynnikiem aktywującym i przenoszącym zoospory. Nawet krótkotrwałe nasycenie podłoża może zwiększyć ryzyko infekcji.
- Wykrycie patogenu w glebie lub ryzosferze nie zawsze oznacza aktywną chorobę; szczególne znaczenie ma izolacja lub molekularne wykrycie go w charakterystycznej, świeżej nekrozie.
Nie stosować preparatów „na wszelki wypadek”. W Polsce wolno używać wyłącznie środków ochrony roślin aktualnie dopuszczonych do stosowania w konkretnej uprawie i przeciwko danemu problemowi; zawsze przestrzegać aktualnej etykiety, dawki, liczby zabiegów, terminów oraz wymogów bezpieczeństwa. Zabiegi chemiczne nie naprawiają zniszczonych korzeni i nie zastępują poprawy odpływu wody, higieny oraz usuwania silnie porażonych roślin.
Rośliny dotknięte problemem
Poniższe rośliny są powiązane z tym problemem na podstawie ustrukturyzowanych danych o roślinach żywicielskich. Lista aktualizuje się automatycznie po utworzeniu nowej karty rośliny.
Acer tataricum ginnala – uprawa i pielęgnacjaAcer tataricum ginnala
Acer tataricum – klon tatarskiAcer tataricum
Acer saccharum – uprawa i pielęgnacjaAcer saccharum
Acer saccharinumAcer saccharinum
Acer rubrum – uprawa i pielęgnacjaAcer rubrum
Acer pseudoplatanus – uprawa i pielęgnacjaAcer pseudoplatanus
Klon pospolity (Acer platanoides) – profil i pielęgnacjaAcer platanoides
Acer palmatumAcer palmatum
Acer negundo – uprawa i pielęgnacjaAcer negundo
Acer japonicum – uprawa i pielęgnacjaAcer japonicum
Acer griseum – uprawa i pielęgnacjaAcer griseum
Acer campestre – uprawa i pielęgnacjaAcer campestre