Huba korzeni (korzeniowiec wieloletni)
Choroba

Huba korzeni (korzeniowiec wieloletni)

Heterobasidion annosum
W skrócie

Krótkie przedstawienie: Huba korzeni (korzeniowiec wieloletni)

Huba korzeni, powodowana przez korzeniowca wieloletniego (Heterobasidion annosum), jest groźną chorobą korzeni, odziomka i podstawy pnia drzew iglastych, szczególnie sosny zwyczajnej. Przez długi czas rozwija się skrycie, a później powoduje przerzedzenie i żółknięcie korony, osłabienie drzewa, wywroty oraz zamieranie. Pewne rozpoznanie wymaga oceny zgnilizny i oznak grzyba.

Szybka identyfikacja

Typowe warunki

Dotknięte części roślinyKorzenie, szyja korzeniowa, odziomkowa część pnia i drewno przy podstawie pnia; przerzedzenie korony jest skutkiem wtórnym utraty sprawnych korzeni.
Korzystne warunkiŚwieże pniaki i większe rany drzew iglastych, kontakt korzeni, pniaki pozostawione po cięciu, powtarzane zabiegi gospodarcze, podatny materiał roślinny oraz stres suszy i uszkodzenia mechaniczne; ryzyko wzrasta szczególnie po cięciach wykonywanych w okresie aktywnego uwalniania zarodników.
Poradnik roślinny

Przegląd

Korzeniowiec wieloletni poraża korzenie, szyję korzeniową oraz dolną, odziomkową część pnia. Zgnilizna może przez lata rozwijać się bez wyraźnych objawów nadziemnych. Gdy uszkodzeniu ulega znaczna część systemu korzeniowego, korona staje się rzadka, igły żółkną lub brunatnieją, a drzewo traci stabilność mechaniczną.

W polskich warunkach choroba ma duże znaczenie przede wszystkim w drzewostanach sosnowych, zwłaszcza na gruntach porolnych i w miejscach intensywnie użytkowanych. U świerka podobne objawy często wiążą się z innymi gatunkami rodzaju Heterobasidion, dlatego oznaczenie samego gatunku na podstawie wyglądu drzewa jest niepewne.

Poradnik roślinny

Objawy i rozpoznawanie

Początkowo drzewo może nie wykazywać widocznych zmian. W późniejszym okresie obserwuje się:

  • przerzedzenie, żółknięcie lub brunatnienie korony;
  • osłabiony przyrost pędów i rzadsze ulistnienie;
  • pojedyncze zamierające gałęzie lub całe fragmenty korony;
  • wycieki żywicy i brunatne przebarwienia kory w pobliżu odziomka;
  • wywroty przy pozornie niewielkim uszkodzeniu korony;
  • białą, włóknistą, laminowaną lub jamkowatą zgniliznę korzeni i drewna odziomkowego;
  • jasne naloty grzybni pod odchodzącą korą;
  • płaskie, guzowate albo półeczkowate owocniki przy szyi korzeniowej, na pniakach lub odsłoniętych korzeniach.

Objawy korony nie są swoiste i mogą przypominać opieńkową zgniliznę korzeni, suszę, uszkodzenia mechaniczne, żerowanie owadów kambiofagicznych oraz inne zgnilizny odziomkowe. Największą wartość diagnostyczną mają charakterystyczny rozkład drewna, owocniki, grzybnia i badanie laboratoryjne.

Poradnik roślinny

Przyczyny i rozprzestrzenianie

Podstawowym źródłem zakażenia są zarodniki przenoszone powietrzem, które osiadają na świeżo ściętych pniakach lub większych ranach. Z pniaka grzybnia wrasta w korzenie i może docierać do sąsiednich drzew przez kontakt korzeni albo zrosty korzeniowe.

Ryzyko zwiększają trzebieże i wyręby, pozostawianie dużych pniaków, uszkodzenia powstałe podczas zrywki, ścinki i budowy dróg, a także wielokrotne wchodzenie ciężkiego sprzętu w ten sam drzewostan. Choroba nie rozprzestrzenia się jak typowa choroba liści przez rutynowy kontakt igieł.

Poradnik roślinny

Cykl życia i przetrwanie

Owocniki korzeniowca wytwarzają unoszone przez wiatr zarodniki podstawkowe. Najłatwiej zasiedlają one świeże powierzchnie pniaków i większe rany na pniach drzew iglastych. Grzybnia rozwija się następnie w pniaku, korzeniach i odziomkowej części drzewa.

Po zetknięciu zakażonych korzeni ze zdrowymi korzeniami lub po utworzeniu zrostów korzeniowych patogen może przechodzić z drzewa na drzewo. Świeże powierzchnie cięcia są szczególnie podatne przez pierwsze dni i tygodnie, zależnie od temperatury, wilgotności, wielkości pniaka i warunków siedliskowych. Pniaki i zakażone korzenie mogą pozostawać źródłem inokulum przez wiele lat.

Poradnik roślinny

Zwalczanie i ochrona

Nie istnieje praktyczna metoda przywrócenia zdrowia drzewu z rozległą zgnilizną korzeni i odziomka. Drzewa silnie osłabione lub niestabilne należy ocenić pod kątem zagrożenia dla ludzi, dróg i zabudowy, a decyzję o usunięciu podjąć po kontroli terenowej.

W ognisku choroby zaleca się oznaczenie drzew podejrzanych, ocenę korzeni i pniaków oraz ograniczenie pozostawiania silnie zakażonego materiału jako źródła inokulum. W zależności od celu gospodarczego może być potrzebne usunięcie pniaków i części korzeni, zmiana sposobu odnowienia albo zastąpienie podatnego gatunku lepiej dopasowanym do siedliska. Samo usunięcie objawów korony lub nawożenie nie eliminuje patogenu.

Rozpoznanie warto potwierdzić na podstawie owocników, charakteru zgnilizny, układu przestrzennego zamierania oraz — przy wątpliwościach — analizy laboratoryjnej, ponieważ podobne objawy wywołują między innymi opieńki i inne grzyby powodujące zgnilizny korzeni.

Poradnik roślinny

Łagodna i biologiczna ochrona

Najważniejszą metodą biologiczną jest ochrona świeżych pniaków przed zasiedleniem przez konkurencyjny grzyb Phlebiopsis gigantea, stosowany w niektórych krajach europejskich w preparatach do biologicznej ochrony pniaków. Skuteczność zależy od właściwego produktu, gatunku drzewa, terminu i dokładnego pokrycia powierzchni cięcia.

W Polsce można rozważać wyłącznie preparaty legalnie dopuszczone do danego zastosowania. Nie należy samodzielnie przygotowywać inokulum ani traktować naturalnego występowania P. gigantea jako wystarczającej ochrony. Metody biologiczne powinny być częścią integrowanego postępowania obejmującego higienę prac, ograniczanie ran i właściwe decyzje hodowlane.

Poradnik roślinny

Zapobieganie

Zapobieganie jest skuteczniejsze niż próba leczenia rozległej zgnilizny korzeni. W drzewostanach sosnowych:

  • planuj cięcia tak, aby ograniczyć liczbę dużych, świeżych pniaków i ran pozostałych drzew;
  • unikaj niepotrzebnych uszkodzeń szyi korzeniowej i podstawy pnia podczas prac leśnych;
  • przy wysokim ryzyku korzystaj z ochrony świeżych pniaków preparatem biologicznym lub innym środkiem wyłącznie wtedy, gdy jego zastosowanie jest aktualnie legalne i przewidziane na etykiecie w Polsce;
  • utrzymuj sprzęt w czystości i usuwaj przyczepioną glebę oraz fragmenty drewna przed przejazdem do innych powierzchni;
  • monitoruj okolice starych pniaków, szlaków zrywkowych, placów budowy i znanych ognisk choroby;
  • przy odnowieniu dobieraj gatunki i pochodzenia odpowiednie do siedliska, zwiększając różnorodność drzewostanu tam, gdzie pozwalają na to cele hodowlane;
  • prace związane z usuwaniem drzew i ochroną pniaków uzgadniaj z leśniczym, doradcą leśnym lub specjalistą ochrony lasu.
Poradnik roślinny

Ciekawostki

  • Choroba może pozostawać ukryta, aż zgnilizna obejmie dużą część systemu korzeniowego.
  • Najczęstszą drogą zasiedlenia nowego miejsca są zarodniki osiadające na świeżym pniaku, a nie bezpośredni kontakt liści czy igieł.
  • Po zasiedleniu pniaka patogen może rozszerzać się przez kontakty i zrosty korzeniowe.
  • Nazwa Heterobasidion annosum jest nadal powszechna w starszej literaturze, lecz współczesna taksonomia wyróżnia w kompleksie kilka biologicznie odrębnych gatunków.
  • Owocniki mogą być trudne do znalezienia, dlatego ich brak nie wyklucza choroby.
Ważna uwaga dotycząca ochrony roślin

W Polsce stosuj wyłącznie środki ochrony roślin lub preparaty przeznaczone do danego zastosowania, legalnie dopuszczone do obrotu dla konkretnej uprawy albo zastosowania leśnego i problemu. Przed użyciem sprawdź aktualną etykietę zatwierdzoną w Polsce, zakres rejestracji, dawkę, termin oraz wymagania dotyczące bezpieczeństwa. Nie przenoś zaleceń dotyczących mocznika, boranów ani fungicydów z innych krajów bez potwierdzenia ich legalnego zastosowania.

Rośliny żywicielskie

Rośliny dotknięte problemem

9 powiązana karta

Poniższe rośliny są powiązane z tym problemem na podstawie ustrukturyzowanych danych o roślinach żywicielskich. Lista aktualizuje się automatycznie po utworzeniu nowej karty rośliny.