Mączlik ostroskrzydły (Bemisia tabaci species complex)

Mączlik ostroskrzydły (Bemisia tabaci species complex) jest drobnym, wysysającym soki szkodnikiem warzyw, roślin ozdobnych i chwastów, szczególnie ważnym w szklarniach oraz podczas ciepłych okresów. Dorosłe osobniki i larwy zasiedlają głównie spodnią stronę liści, powodując żółknięcie, osłabienie wzrostu, spadź i sadzaki. Niektóre grupy mogą przenosić wirusy roślinne.

Dorosłe mączliki są bardzo małe, żółtawe, a ich białe, woskowe skrzydła układają się lekko dachówkowato nad ciałem. Jaja, larwy pierwszego stadium i późniejsze nieruchome stadia znajdują się przede wszystkim na spodniej stronie liści.

Larwy wysysają sok floemowy, a wydalana przez nie spadź brudzi liście i owoce oraz sprzyja rozwojowi czarnej sadzaki. Przy dużej liczebności rośliny żółkną, słabiej rosną, tracą liście, a niektóre grupy mączlika mogą dodatkowo przenosić wirusy. Nie należy automatycznie utożsamiać go z mączlikiem szklarniowym (Trialeurodes vaporariorum), ponieważ podobne objawy i wygląd wymagają dokładnego porównania stadiów.

• Po poruszeniu rośliny dorosłe osobniki wzlatują w postaci małej, białej chmury.
• Na spodzie liści widoczne są jaja, ruchliwe larwy pierwszego stadium oraz spłaszczone, nieruchome larwy późniejszych stadiów.
• Żerowanie powoduje drobne jasne nakłucia, chlorozy, żółknięcie, zwijanie i deformację liści oraz ogólne osłabienie wzrostu.
• Silnie zasiedlone rośliny mogą być skarłowaciałe, przedwcześnie zrzucać liście lub wykazywać srebrzyste przebarwienia, szczególnie u niektórych odmian dyniowatych.
• Spadź powoduje lepkość liści i owoców, rozwój sadzaki oraz często zwiększoną obecność mrówek.
• Jeżeli szkodnik przeniósł wirusa, mogą pojawić się mozaiki, żółknięcie nerwów, podwijanie liści, silne zahamowanie wzrostu i pogorszenie jakości owoców. Same objawy nie potwierdzają ani grupy Bemisia, ani konkretnego wirusa.

Najważniejszym źródłem zawleczenia są porażone rozsady, rośliny doniczkowe i sadzonki. Szkodnik może także przechodzić z chwastów, samosiewów, resztek pożniwnych i starszych upraw na młode nasadzenia. Dorosłe osobniki przemieszczają się z wiatrem oraz między sąsiadującymi uprawami, natomiast jaja i larwy są przenoszone wraz z roślinami i podłożem.

Ryzyko rośnie przy wysokiej temperaturze, ciągłości zielonej roślinności, zachwaszczeniu, nakładaniu się terminów upraw oraz nadmiernie bujnym wzroście po zbyt intensywnym nawożeniu azotem. Zakres żywicieli jest bardzo szeroki, ale różni się między grupami genetycznymi, odmianami i warunkami środowiska.

Samice składają drobne, owalne jaja na lub w pobliżu tkanki liścia, zwykle od spodniej strony. Z jaj wylęgają się ruchliwe larwy pierwszego stadium, które po krótkim czasie osiadają i przechodzą w zasadniczo nieruchome stadia larwalne. Ostatnie stadium bywa nazywane poczwarką lub larwą z czerwonymi oczami, choć nie jest prawdziwą poczwarką. Z jego osłonki wychodzi uskrzydlony dorosły osobnik.

Rozwój zależy od temperatury. W sprzyjających, ciepłych warunkach pokolenie może zamknąć się w około 2–3 tygodniach, dlatego w szklarni możliwe jest nakładanie się wielu pokoleń. Rozmnażanie może być płciowe lub partenogenetyczne. Poszczególne grupy genetyczne różnią się zakresem żywicieli, wirusami i podatnością na insektycydy.

Postępowanie rozpocznij po potwierdzeniu obecności szkodnika, najlepiej na podstawie dorosłych osobników, larw i ich rozmieszczenia na spodzie liści. W małych uprawach pomocne jest mechaniczne usuwanie silnie porażonych części, spłukiwanie liści wodą oraz ograniczanie źródeł nalotu. W szklarni łącz monitoring z biologiczną ochroną i zabiegami punktowymi, zamiast wykonywać rutynowe opryski całej uprawy.

• Wybieraj metody działające na określone stadia; kontaktowe środki są mniej skuteczne, gdy ciecz nie dociera do spodniej strony liści.
• Rotuj mechanizmy działania zgodnie z zasadami zapobiegania odporności i nie skracaj odstępów ani nie zwiększaj dawek poza etykietę.
• Jeśli podejrzewasz wirusa, izoluj partię roślin, ograniczaj przemieszczanie personelu i narzędzi oraz skonsultuj identyfikację z laboratorium lub PIORiN.
• Po zabiegu ponownie kontroluj larwy i dorosłe osobniki; pojedynczy oprysk rzadko eliminuje jaja i wszystkie stadia.

W szklarni można wykorzystywać biologiczne metody ochrony, dobierając organizmy pożyteczne do warunków i fazy rozwoju mączlika. Stosuje się między innymi parazytoidy z rodzaju Encarsia, drapieżne pluskwiaki oraz entomopatogeniczne mikroorganizmy, lecz skuteczność zależy od temperatury, wilgotności, liczebności szkodnika i zgodności z innymi zabiegami.

• Wprowadzaj organizmy pożyteczne wcześnie, zanim populacja osiągnie wysoki poziom.
• Usuwaj silnie zasiedlone liście lub całe rośliny, szczelnie zabezpieczając odpady przed wyniesieniem dorosłych osobników.
• Preparaty na bazie mydeł owadobójczych, olejów lub mikroorganizmów stosuj tylko wtedy, gdy aktualna polska etykieta dopuszcza je do danej uprawy i wskazuje zwalczanie tego agrofaga. Dokładnie pokrywaj spodnią stronę liści i uwzględniaj ryzyko uszkodzeń roślin oraz wpływ na organizmy pożyteczne.

• Kupuj rozsady i rośliny ozdobne ze sprawdzonego źródła; przed wniesieniem do szklarni lub domu kontroluj spód liści lupą i, gdy to możliwe, zastosuj okresową izolację nowych roślin.
• Monitoruj plantację od początku sezonu za pomocą żółtych tablic lepowych oraz regularnych oględzin młodych liści i ich spodniej strony.
• Usuwaj porażone rośliny, resztki po uprawie, samosiewy i chwasty wewnątrz oraz wokół szklarni. Materiał przed wyrzuceniem zabezpiecz, aby nie rozprzestrzeniać dorosłych mączlików.
• Stosuj siatki owadochronne na wlotach, drzwiach i wywietrznikach, ograniczając jednocześnie otwarte przejścia między starszymi i młodymi uprawami.
• W odpowiednich uprawach warzywnych rozważ odblaskową ściółkę ograniczającą lądowanie i osiadanie dorosłych osobników.
• Unikaj nadmiaru azotu, utrzymuj równomierne nawadnianie i nie dopuszczaj do przewlekłego przesuszenia roślin.
• Nie utrzymuj bezpośrednio obok nowych nasadzeń starej, silnie zasiedlonej uprawy.

• „Bemisia tabaci” nie oznacza jednej łatwej do rozpoznania morfologicznie populacji, lecz kompleks blisko spokrewnionych, trudnych do odróżnienia form.
• W literaturze spotyka się dawne określenia MEAM1, wcześniej biotyp B, oraz Mediterranean, wcześniej biotyp Q; termin „biotyp” nie zawsze odpowiada współczesnemu ujęciu taksonomicznemu.
• Obecność pojedynczego dorosłego osobnika na roślinie nie dowodzi, że roślina jest odpowiednim żywicielem. Za wiarygodny dowód uznaje się przede wszystkim możliwość żerowania i pełnego rozwoju.
• W Europie, w tym w Polsce, szkodnik ma znaczenie fitosanitarne, a wykrycie w materiale roślinnym może wymagać postępowania zgodnego z aktualnymi wymaganiami PIORiN.
• Żółte tablice lepowe pomagają wykrywać nalot dorosłych, ale same nie określają liczebności wszystkich stadiów ani nie zastępują kontroli spodniej strony liści.