Fitoplazmoza wywoływana przez ‘Candidatus Phytoplasma solani’
Choroba

Fitoplazmoza wywoływana przez ‘Candidatus Phytoplasma solani’

‘Candidatus Phytoplasma solani’
W skrócie

Krótkie przedstawienie: Fitoplazmoza wywoływana przez ‘Candidatus Phytoplasma solani’

‘Candidatus Phytoplasma solani’ to fitoplazma zasiedlająca łyko roślin i przenoszona głównie przez pluskwiaki ssące soki floemowe. W Polsce stwierdzano ją m.in. w systemach związanych ze stolburem ziemniaka i innymi roślinami żywicielskimi. Objawy zależą od gospodarza i szczepu, a ich podobieństwo do wirusów, niedoborów i stresu środowiskowego sprawia, że pewne rozpoznanie wymaga testu laboratoryjnego.

Szybka identyfikacja

Typowe warunki

Dotknięte części roślinyŁyko oraz, zależnie od gospodarza, liście, pędy, łodygi, kwiaty, owoce, jagody, bulwy, korzenie i rozwijające się kolby.
Korzystne warunkiCiepły sezon aktywności wektorów, obecność porażonych wieloletnich chwastów i samosiewów, liczne populacje skoczków lub szypszynków, podatne odmiany oraz przemieszczanie zakażonego materiału wegetatywnego.
Poradnik roślinny

Przegląd

Fitoplazma namnaża się w rurkach sitowych łyka i zaburza transport asymilatów oraz gospodarkę hormonalną rośliny. U winorośli choroba jest znana jako bois noir, a u ziemniaka i pomidora jako stolbur. Podobne zespoły objawów mogą występować u kukurydzy, buraka cukrowego, lawendy, truskawki, papryki i innych gospodarzy.

Objawy wzrokowe nie są rozstrzygające: żółknięcie, czerwienienie, karłowacenie, rozetowatość, deformacje kwiatów i przedwczesne zamieranie mogą także wynikać z innych fitoplazm, wirusów, niedoborów lub stresu. Podejrzane rośliny należy skierować do laboratorium diagnostycznego na badanie molekularne, najlepiej PCR.

W Polsce potwierdzono obecność tego organizmu, a dane EPPO wskazują na jego notowanie bez pełnego określenia zasięgu. W przypadku podejrzenia w materiale szkółkarskim lub plantacji towarowej warto skontaktować się z właściwą jednostką diagnostyczną lub wojewódzkim inspektoratem ochrony roślin i nasiennictwa.

Poradnik roślinny

Objawy i rozpoznawanie

Winorośl: u odmian o białych owocach częstsze jest żółknięcie liści, a u odmian czerwonoowocowych czerwienienie lub purpurowienie. Liście zwijają się ku dołowi, pędy drewnieją nierównomiernie, wzrost słabnie, a jagody lub całe grona mogą zasychać.

Ziemniak: górne liście zwijają się ku górze, żółkną albo przybierają barwę purpurową i czerwoną. Międzywęźla są skrócone, mogą tworzyć się bulwy powietrzne, a rośliny wcześniej więdną, zamierają i dają niski plon.

Pomidor: rośliny stają się krzaczaste, z krótkimi górnymi międzywęźlami i licznymi pędami bocznymi. Liście są małe, pogrubiałe, skręcone, żółte lub purpurowe. Kwiaty mogą mieć powiększone, zamknięte kielichy, zielone płatki, fioletowe nerwy, liściowate działki, bezpłodność i słabe zawiązywanie owoców.

Kukurydza: czerwienienie często zaczyna się od nerwu głównego, a następnie obejmuje liście i łodygi. Kolby mogą rozwijać się nieprawidłowo, z silnie ograniczonym zawiązywaniem ziarna.

Lawenda i inne rośliny: możliwe są zahamowanie wzrostu, żółknięcie, zamieranie części korony, zasychanie pędów i spadek wigoru.

Poradnik roślinny

Przyczyny i rozprzestrzenianie

Najważniejszym sposobem lokalnego szerzenia jest żerowanie zakażonych, floemofagicznych pluskwiaków, szczególnie Hyalesthes obsoletus w wielu europejskich układach związanych z winoroślą. W zależności od regionu i szczepu mogą uczestniczyć także inne skoczki i szypszynki.

Źródłem infekcji bywają porażone chwasty wieloletnie, rośliny samosiewne i zakażony materiał do rozmnażania: sadzonki, zrazy, bulwy oraz inne części wegetatywne. Duże znaczenie ma przemieszczanie roślin bezobjawowych. Fitoplazma nie jest uznawana za patogen przenoszony przez prawdziwe nasiona gospodarzy.

Poradnik roślinny

Cykl życia i przetrwanie

Fitoplazma przetrwa w łyku porażonych roślin oraz w organizmach odpowiednich wektorów. Pluskwiak pobiera ją podczas żerowania w łyku; po okresie namnażania i utajenia może przekazać ją kolejnej roślinie. Jest to transmisja trwała, a nie jedynie mechaniczne zabrudzenie aparatu gębowego.

W europejskich układach epidemiologicznych ważnym wektorem jest Hyalesthes obsoletus. Jego larwy rozwijają się głównie na korzeniach roślin wieloletnich, zwłaszcza powoju polnego i pokrzyw, natomiast osobniki dorosłe przemieszczają się na uprawy. W niektórych systemach kukurydzy znaczenie może mieć także Reptalus panzeri; rola wektorów zależy od regionu, szczepu i gospodarza.

Zakażenie może szerzyć się także przez szczepienie, sadzonki, bulwy i inne części przeznaczone do rozmnażania wegetatywnego. Nie uważa się go za przenoszone przez prawdziwe nasiona. W roślinach jednorocznych objawy mogą pojawić się po kilku tygodniach, natomiast winorośl i inne rośliny wieloletnie bywają bezobjawowe przez rok lub dłużej.

Poradnik roślinny

Zwalczanie i ochrona

Nie ma zatwierdzonego, praktycznego leczenia systemicznego, które usuwałoby ‘Candidatus Phytoplasma solani’ z zakażonej rośliny. Najpierw należy potwierdzić podejrzenie badaniem laboratoryjnym, ponieważ podobne objawy wywołują inne fitoplazmy, wirusy, zaburzenia odżywiania i stres środowiskowy.

  • Rośliny z potwierdzoną infekcją usuń wraz z możliwie dużą częścią systemu korzeniowego i zniszcz zgodnie z lokalnymi zasadami gospodarowania odpadami roślinnymi.
  • Nie rozmnażaj roślin podejrzanych i nie używaj ich bulw, sadzonek ani zrazów.
  • W plantacjach ziemniaka usuń rośliny nietypowe przed zbiorem, a do kolejnego sadzenia wykorzystuj wyłącznie zdrowe, kwalifikowane sadzeniaki.
  • W winorośli rozważ usunięcie całych porażonych krzewów, zwłaszcza gdy objawy nawracają i potwierdzono obecność patogenu.
  • Zwalczanie wektorów, jeśli jest uzasadnione monitoringiem, powinno być częścią integrowanej ochrony i nie może zastąpić usuwania źródeł infekcji.
Poradnik roślinny

Łagodna i biologiczna ochrona

Nie istnieje wiarygodna metoda „wyleczenia” porażonej rośliny preparatem ekologicznym. Najskuteczniejsze działania mają charakter zapobiegawczy i agrotechniczny:

  • stosować kwalifikowane, przebadane sadzeniaki ziemniaka oraz zdrowy materiał szkółkarski, sadzonki i zrazy;
  • usuwać i niszczyć rośliny z potwierdzoną infekcją, nie przeznaczając ich na rozmnażanie ani kompostowanie;
  • kosić lub usuwać powój, pokrzywy i inne wieloletnie chwasty w pasach przy uprawie, ograniczając jednocześnie siedliska wektorów;
  • utrzymywać higienę narzędzi przy cięciu i szczepieniu oraz nie przenosić podejrzanych części roślin;
  • monitorować skoczki i szypszynki za pomocą obserwacji roślin, czerpakowania lub tablic, a ochronę owadobójczą traktować wyłącznie jako element legalnego programu IPM;
  • chronić rozsady pomidora i innych warzyw przed nalotem wektorów siatkami, gdy jest to praktycznie możliwe.
Poradnik roślinny

Zapobieganie

Podstawą ochrony jest zdrowy materiał rozmnożeniowy i ograniczenie połączenia między rezerwuarami patogenu a uprawą. Kupuj sadzeniaki, sadzonki winorośli, truskawki, lawendy i innych roślin wegetatywnie rozmnażanych z wiarygodnego źródła, a przy produkcji profesjonalnej wybieraj partie z odpowiednim testowaniem zdrowotności.

  • Przeglądaj rośliny przed posadzeniem; podejrzane partie izoluj i kieruj do badania.
  • Usuwaj porażone rośliny, bulwy powietrzne i samosiewy, aby ograniczyć źródła fitoplazmy.
  • Kontroluj powój polny, pokrzywy i inne wieloletnie chwasty w obrębie oraz na obrzeżach plantacji, szczególnie przed okresem nalotu dorosłych wektorów.
  • Nie pobieraj zrazów, sadzonek ani bulw z roślin o niepewnym statusie zdrowotnym.
  • W winorośli i uprawach wieloletnich prowadź monitoring objawów przez kilka sezonów, ponieważ infekcja może ujawnić się z opóźnieniem.

W Polsce podejrzenia dotyczące materiału szkółkarskiego lub nasadzeń towarowych warto konsultować z laboratorium fitopatologicznym albo właściwym wojewódzkim inspektoratem ochrony roślin i nasiennictwa.

Poradnik roślinny

Ciekawostki

  • Nazwa choroby zależy od gospodarza: bois noir u winorośli, stolbur u ziemniaka i pomidora oraz czerwienienie kukurydzy.
  • Fitoplazmy nie mają typowej ściany komórkowej i nie są rutynowo hodowane na standardowych pożywkach mikrobiologicznych.
  • Powój polny i pokrzywa mogą stanowić ważne rezerwuary patogenu oraz środowisko rozwoju wektorów.
  • Lawenda może być nie tylko żywicielem, lecz także ważnym elementem lokalnego cyklu epidemiologicznego, podczas gdy wiele upraw jest dla głównego wektora gospodarzem końcowym.
  • Rośliny bezobjawowe mogą przenosić fitoplazmę w materiale rozmnożeniowym, dlatego wygląd sadzonek lub bulw nie daje pełnej gwarancji zdrowotności.
Ważna uwaga dotycząca ochrony roślin

Brak uniwersalnego zabiegu chemicznego, który eliminuje fitoplazmę z porażonej rośliny. Środki przeciwko owadom można rozważać wyłącznie wtedy, gdy są aktualnie legalnie dopuszczone w Polsce do konkretnej uprawy i zwalczanego organizmu; należy bezwzględnie przestrzegać bieżącej etykiety, dawek, terminów i wymagań dotyczących ochrony zapylaczy. Sama ochrona insektycydowa zwykle nie zastępuje higieny materiału rozmnożeniowego i usuwania źródeł infekcji.

Rośliny żywicielskie

Rośliny dotknięte problemem

27 powiązana karta

Poniższe rośliny są powiązane z tym problemem na podstawie ustrukturyzowanych danych o roślinach żywicielskich. Lista aktualizuje się automatycznie po utworzeniu nowej karty rośliny.