
Fitoplazmoza wywoływana przez ‘Candidatus Phytoplasma solani’
‘Candidatus Phytoplasma solani’Krótkie przedstawienie: Fitoplazmoza wywoływana przez ‘Candidatus Phytoplasma solani’
‘Candidatus Phytoplasma solani’ to fitoplazma zasiedlająca łyko roślin i przenoszona głównie przez pluskwiaki ssące soki floemowe. W Polsce stwierdzano ją m.in. w systemach związanych ze stolburem ziemniaka i innymi roślinami żywicielskimi. Objawy zależą od gospodarza i szczepu, a ich podobieństwo do wirusów, niedoborów i stresu środowiskowego sprawia, że pewne rozpoznanie wymaga testu laboratoryjnego.
Typowe warunki
Przegląd
Fitoplazma namnaża się w rurkach sitowych łyka i zaburza transport asymilatów oraz gospodarkę hormonalną rośliny. U winorośli choroba jest znana jako bois noir, a u ziemniaka i pomidora jako stolbur. Podobne zespoły objawów mogą występować u kukurydzy, buraka cukrowego, lawendy, truskawki, papryki i innych gospodarzy.
Objawy wzrokowe nie są rozstrzygające: żółknięcie, czerwienienie, karłowacenie, rozetowatość, deformacje kwiatów i przedwczesne zamieranie mogą także wynikać z innych fitoplazm, wirusów, niedoborów lub stresu. Podejrzane rośliny należy skierować do laboratorium diagnostycznego na badanie molekularne, najlepiej PCR.
W Polsce potwierdzono obecność tego organizmu, a dane EPPO wskazują na jego notowanie bez pełnego określenia zasięgu. W przypadku podejrzenia w materiale szkółkarskim lub plantacji towarowej warto skontaktować się z właściwą jednostką diagnostyczną lub wojewódzkim inspektoratem ochrony roślin i nasiennictwa.
Objawy i rozpoznawanie
Winorośl: u odmian o białych owocach częstsze jest żółknięcie liści, a u odmian czerwonoowocowych czerwienienie lub purpurowienie. Liście zwijają się ku dołowi, pędy drewnieją nierównomiernie, wzrost słabnie, a jagody lub całe grona mogą zasychać.
Ziemniak: górne liście zwijają się ku górze, żółkną albo przybierają barwę purpurową i czerwoną. Międzywęźla są skrócone, mogą tworzyć się bulwy powietrzne, a rośliny wcześniej więdną, zamierają i dają niski plon.
Pomidor: rośliny stają się krzaczaste, z krótkimi górnymi międzywęźlami i licznymi pędami bocznymi. Liście są małe, pogrubiałe, skręcone, żółte lub purpurowe. Kwiaty mogą mieć powiększone, zamknięte kielichy, zielone płatki, fioletowe nerwy, liściowate działki, bezpłodność i słabe zawiązywanie owoców.
Kukurydza: czerwienienie często zaczyna się od nerwu głównego, a następnie obejmuje liście i łodygi. Kolby mogą rozwijać się nieprawidłowo, z silnie ograniczonym zawiązywaniem ziarna.
Lawenda i inne rośliny: możliwe są zahamowanie wzrostu, żółknięcie, zamieranie części korony, zasychanie pędów i spadek wigoru.
Przyczyny i rozprzestrzenianie
Najważniejszym sposobem lokalnego szerzenia jest żerowanie zakażonych, floemofagicznych pluskwiaków, szczególnie Hyalesthes obsoletus w wielu europejskich układach związanych z winoroślą. W zależności od regionu i szczepu mogą uczestniczyć także inne skoczki i szypszynki.
Źródłem infekcji bywają porażone chwasty wieloletnie, rośliny samosiewne i zakażony materiał do rozmnażania: sadzonki, zrazy, bulwy oraz inne części wegetatywne. Duże znaczenie ma przemieszczanie roślin bezobjawowych. Fitoplazma nie jest uznawana za patogen przenoszony przez prawdziwe nasiona gospodarzy.
Cykl życia i przetrwanie
Fitoplazma przetrwa w łyku porażonych roślin oraz w organizmach odpowiednich wektorów. Pluskwiak pobiera ją podczas żerowania w łyku; po okresie namnażania i utajenia może przekazać ją kolejnej roślinie. Jest to transmisja trwała, a nie jedynie mechaniczne zabrudzenie aparatu gębowego.
W europejskich układach epidemiologicznych ważnym wektorem jest Hyalesthes obsoletus. Jego larwy rozwijają się głównie na korzeniach roślin wieloletnich, zwłaszcza powoju polnego i pokrzyw, natomiast osobniki dorosłe przemieszczają się na uprawy. W niektórych systemach kukurydzy znaczenie może mieć także Reptalus panzeri; rola wektorów zależy od regionu, szczepu i gospodarza.
Zakażenie może szerzyć się także przez szczepienie, sadzonki, bulwy i inne części przeznaczone do rozmnażania wegetatywnego. Nie uważa się go za przenoszone przez prawdziwe nasiona. W roślinach jednorocznych objawy mogą pojawić się po kilku tygodniach, natomiast winorośl i inne rośliny wieloletnie bywają bezobjawowe przez rok lub dłużej.
Zwalczanie i ochrona
Nie ma zatwierdzonego, praktycznego leczenia systemicznego, które usuwałoby ‘Candidatus Phytoplasma solani’ z zakażonej rośliny. Najpierw należy potwierdzić podejrzenie badaniem laboratoryjnym, ponieważ podobne objawy wywołują inne fitoplazmy, wirusy, zaburzenia odżywiania i stres środowiskowy.
- Rośliny z potwierdzoną infekcją usuń wraz z możliwie dużą częścią systemu korzeniowego i zniszcz zgodnie z lokalnymi zasadami gospodarowania odpadami roślinnymi.
- Nie rozmnażaj roślin podejrzanych i nie używaj ich bulw, sadzonek ani zrazów.
- W plantacjach ziemniaka usuń rośliny nietypowe przed zbiorem, a do kolejnego sadzenia wykorzystuj wyłącznie zdrowe, kwalifikowane sadzeniaki.
- W winorośli rozważ usunięcie całych porażonych krzewów, zwłaszcza gdy objawy nawracają i potwierdzono obecność patogenu.
- Zwalczanie wektorów, jeśli jest uzasadnione monitoringiem, powinno być częścią integrowanej ochrony i nie może zastąpić usuwania źródeł infekcji.
Łagodna i biologiczna ochrona
Nie istnieje wiarygodna metoda „wyleczenia” porażonej rośliny preparatem ekologicznym. Najskuteczniejsze działania mają charakter zapobiegawczy i agrotechniczny:
- stosować kwalifikowane, przebadane sadzeniaki ziemniaka oraz zdrowy materiał szkółkarski, sadzonki i zrazy;
- usuwać i niszczyć rośliny z potwierdzoną infekcją, nie przeznaczając ich na rozmnażanie ani kompostowanie;
- kosić lub usuwać powój, pokrzywy i inne wieloletnie chwasty w pasach przy uprawie, ograniczając jednocześnie siedliska wektorów;
- utrzymywać higienę narzędzi przy cięciu i szczepieniu oraz nie przenosić podejrzanych części roślin;
- monitorować skoczki i szypszynki za pomocą obserwacji roślin, czerpakowania lub tablic, a ochronę owadobójczą traktować wyłącznie jako element legalnego programu IPM;
- chronić rozsady pomidora i innych warzyw przed nalotem wektorów siatkami, gdy jest to praktycznie możliwe.
Zapobieganie
Podstawą ochrony jest zdrowy materiał rozmnożeniowy i ograniczenie połączenia między rezerwuarami patogenu a uprawą. Kupuj sadzeniaki, sadzonki winorośli, truskawki, lawendy i innych roślin wegetatywnie rozmnażanych z wiarygodnego źródła, a przy produkcji profesjonalnej wybieraj partie z odpowiednim testowaniem zdrowotności.
- Przeglądaj rośliny przed posadzeniem; podejrzane partie izoluj i kieruj do badania.
- Usuwaj porażone rośliny, bulwy powietrzne i samosiewy, aby ograniczyć źródła fitoplazmy.
- Kontroluj powój polny, pokrzywy i inne wieloletnie chwasty w obrębie oraz na obrzeżach plantacji, szczególnie przed okresem nalotu dorosłych wektorów.
- Nie pobieraj zrazów, sadzonek ani bulw z roślin o niepewnym statusie zdrowotnym.
- W winorośli i uprawach wieloletnich prowadź monitoring objawów przez kilka sezonów, ponieważ infekcja może ujawnić się z opóźnieniem.
W Polsce podejrzenia dotyczące materiału szkółkarskiego lub nasadzeń towarowych warto konsultować z laboratorium fitopatologicznym albo właściwym wojewódzkim inspektoratem ochrony roślin i nasiennictwa.
Ciekawostki
- Nazwa choroby zależy od gospodarza: bois noir u winorośli, stolbur u ziemniaka i pomidora oraz czerwienienie kukurydzy.
- Fitoplazmy nie mają typowej ściany komórkowej i nie są rutynowo hodowane na standardowych pożywkach mikrobiologicznych.
- Powój polny i pokrzywa mogą stanowić ważne rezerwuary patogenu oraz środowisko rozwoju wektorów.
- Lawenda może być nie tylko żywicielem, lecz także ważnym elementem lokalnego cyklu epidemiologicznego, podczas gdy wiele upraw jest dla głównego wektora gospodarzem końcowym.
- Rośliny bezobjawowe mogą przenosić fitoplazmę w materiale rozmnożeniowym, dlatego wygląd sadzonek lub bulw nie daje pełnej gwarancji zdrowotności.
Brak uniwersalnego zabiegu chemicznego, który eliminuje fitoplazmę z porażonej rośliny. Środki przeciwko owadom można rozważać wyłącznie wtedy, gdy są aktualnie legalnie dopuszczone w Polsce do konkretnej uprawy i zwalczanego organizmu; należy bezwzględnie przestrzegać bieżącej etykiety, dawek, terminów i wymagań dotyczących ochrony zapylaczy. Sama ochrona insektycydowa zwykle nie zastępuje higieny materiału rozmnożeniowego i usuwania źródeł infekcji.
Rośliny dotknięte problemem
Poniższe rośliny są powiązane z tym problemem na podstawie ustrukturyzowanych danych o roślinach żywicielskich. Lista aktualizuje się automatycznie po utworzeniu nowej karty rośliny.
Apium graveolens – pielęgnacja i uprawaApium graveolens
Beta vulgarisBeta vulgaris
Papryka (Capsicum annuum) – uprawa i pielęgnacjaCapsicum annuum
Bishop’s Crown (Capsicum annuum ‘Bishop’s Crown’)Capsicum annuum 'Bishop's Crown'
Cherry Bomb (Capsicum annuum ‘Cherry Bomb’)Capsicum annuum 'Cherry Bomb'
Papryka chili Explosive Ember (Capsicum annuum ‘Explosive Ember’)Capsicum annuum 'Explosive Ember'
Numex Twilight (Capsicum annuum ‘Numex Twilight’)Capsicum annuum 'Numex Twilight'
Purple Beauty (Capsicum annuum ‘Purple Beauty’)Capsicum annuum 'Purple Beauty'
Papryka Serrano (Capsicum annuum ‘Serrano’)Capsicum annuum 'Serrano'
Capsicum baccatum – poradnik uprawyCapsicum baccatum
Papryka chili yellow lantern (Capsicum chinense) – uprawa i pielęgnacjaCapsicum chinense
Daucus carota – uprawa i pielęgnacjaDaucus carota