Wirus mozaiki ogórka

Wirus mozaiki ogórka (CMV) jest polifagicznym patogenem wirusowym przenoszonym głównie przez mszyce. Na ogórkach i innych roślinach może powodować mozaikowe przebarwienia, przejaśnienie nerwów, deformacje młodych liści, karłowacenie oraz zniekształcenia owoców. Objawy łatwo pomylić z innymi wirusami, uszkodzeniem herbicydowym lub zaburzeniami odżywiania, dlatego pewne rozpoznanie wymaga badania laboratoryjnego.

CMV może występować w ogrodach przydomowych, uprawach polowych, tunelach foliowych, szklarniach i szkółkach. Typowymi gospodarzami są ogórek, inne dyniowate, pomidor, papryka, fasola, szpinak, seler i wiele roślin ozdobnych. Nasilenie objawów zależy od gatunku i odmiany, szczepu wirusa, wieku rośliny w chwili infekcji, temperatury oraz ewentualnych infekcji mieszanych. W Polsce szczególne znaczenie ma eliminowanie chorych roślin, chwastów i samosiewów oraz ograniczanie nalotu mszyc. Sama obserwacja mozaiki nie wystarcza do odróżnienia CMV od ZYMV, WMV, ToMV, fitotoksyczności herbicydów czy niedoborów pokarmowych; w razie wątpliwości próbkę warto przekazać do laboratorium diagnostycznego.

Pierwszym objawem może być przejaśnienie nerwów, po którym pojawia się nieregularna mozaika lub pstrość: naprzemienne jasnozielone, żółtozielone i ciemnozielone fragmenty blaszki liściowej.

• Młode liście bywają małe, wąskie, pomarszczone, miseczkowato wygięte, nitkowate lub silnie zdeformowane.
• Rośliny mogą być skarłowaciałe, słabo rozgałęzione, wolno rosnąć i zawiązywać mniej kwiatów oraz owoców.
• U części gospodarzy występują nekrozy, smugowatość, pierścieniowe plamy lub silne ograniczenie blaszki liściowej do nerwu głównego.
• Owoce mogą być mniejsze, zdeformowane, pstre, guzowate, brodawkowate, z pierścieniowymi przebarwieniami lub nierównomiernie wybarwione.

Wczesne zakażenie zwykle powoduje większe straty. Objawy mogą być słabe albo niewidoczne, zależnie od gospodarza i odmiany. Podobny obraz wywołują inne wirusy dyniowatych, infekcje mieszane, znoszenie herbicydów oraz niektóre zaburzenia odżywiania i stresy środowiskowe.

Najważniejszymi wektorami są liczne gatunki mszyc, między innymi mszyca brzoskwiniowa (Myzus persicae) i mszyca bawełniana (Aphis gossypii). Pobierają one wirusa z zakażonych ogrodowych, ozdobnych lub dziko rosnących gospodarzy i przekazują go zdrowym roślinom podczas kolejnych krótkich nakłuć.

Rozprzestrzenianie może następować również mechanicznie przez sok na dłoniach, odzieży, narzędziach, palikach i podczas usuwania pędów. W szklarni lub przy uprawie hydroponicznej kontakt roślin i wspólne czynności pielęgnacyjne zwiększają ryzyko. Zakażone chwasty, samosiewy i niektóre rośliny wieloletnie podtrzymują wirusa między sezonami. Przenoszenie przez nasiona jest możliwe w wybranych kombinacjach, dlatego należy korzystać z kwalifikowanego lub wiarygodnego materiału siewnego.

CMV utrzymuje się w żywych zakażonych roślinach, w tym w samosiewach, roślinach ozdobnych i chwastach. Mszyca podczas krótkiego nakłuwania chorej rośliny pobiera cząstki wirusa, a następnie może przekazać je kolejnej roślinie podczas następnych prób żerowania. Jest to przede wszystkim transmisja niepersistenta: wirus nie namnaża się w mszycy i nie wymaga długiego żerowania.

Po wniknięciu do zdrowej rośliny wirus przemieszcza się systemicznie do młodych liści, pędów, kwiatów i owoców. CMV nie jest patogenem glebowym i nie namnaża się samodzielnie poza żywą tkanką roślinną. Możliwe jest także przenoszenie mechaniczne przez sok roślinny oraz, w niektórych kombinacjach gospodarz–wirus, przez nasiona.

Nie istnieje zabieg, który usunąłby CMV z zakażonej rośliny, cofnął mozaikę lub przywrócił prawidłowy wzrost owoców. Rośliny z wyraźnymi objawami należy usunąć i zutylizować, ponieważ pozostają źródłem wirusa dla mszyc oraz podczas kontaktu mechanicznego.

Przy pojedynczych, niejednoznacznych objawach oznacz roślinę jako podejrzaną i pobierz świeże liście do laboratorium diagnostycznego. W Polsce identyfikację CMV można potwierdzać metodami molekularnymi, w tym RT-PCR. Zwalczanie samych mszyc nie gwarantuje ochrony przed infekcją, ale ograniczanie ich liczebności, usuwanie źródeł wirusa, higiena narzędzi i ochrona młodych roślin zmniejszają ryzyko dalszego rozprzestrzeniania.

Nie ma biologicznego preparatu ani zabiegu, który wyleczyłby już zakażoną roślinę. Najskuteczniejsza jest higiena i ograniczanie źródeł infekcji:

• Jak najszybciej usuń rośliny z wyraźnymi objawami; materiał włóż do worka i wyrzuć zgodnie z lokalnymi zasadami, zamiast kompostować go w niepewnych warunkach.
• Usuwaj chwasty i samosiewy dyniowatych w pobliżu ogrodu, tunelu i szklarni, zwłaszcza rośliny utrzymujące się między sezonami.
• Myj ręce i dezynfekuj narzędzia po kontakcie z podejrzanymi roślinami; unikaj niepotrzebnego dotykania młodych pędów.
• Wspieraj naturalnych wrogów mszyc, takich jak biedronki, złotooki i larwy bzygowatych, ograniczając nieselektywne zabiegi.
• Na młodych roślinach można stosować włókninę lub siatkę przeciw owadom, pamiętając o odsłonięciu roślin na czas zapylania.
• Odblaskowa ściółka srebrna może opóźniać nalot mszyc, dopóki liście nie zasłonią jej powierzchni.

Profilaktykę rozpocznij od zdrowego materiału rozmnożeniowego. Wysiewaj nasiona kwalifikowane lub pochodzące z pewnego źródła i nie pobieraj nasion z roślin objawowych. Wybieraj odmiany ogórka i innych upraw, dla których hodowca deklaruje odporność lub tolerancję na CMV, pamiętając, że nie zawsze chroni ona przed wszystkimi szczepami.

• Kontroluj zdrowotność rozsady od pojawienia się pierwszych liści i regularnie lustruj uprawę przez cały sezon, szczególnie obrzeża pola oraz młode przyrosty.
• Usuwaj chore rośliny wraz z możliwie dużą częścią systemu korzeniowego, zanim mszyce i prace pielęgnacyjne przeniosą wirusa dalej.
• Likwiduj chwasty, samosiewy ogórka, dyni i cukinii oraz rośliny ozdobne wykazujące objawy w bezpośrednim sąsiedztwie uprawy.
• W tunelach naprawiaj siatki i szczeliny, ograniczaj wnoszenie materiału roślinnego oraz dezynfekuj stoły, pojemniki i narzędzia.
• Nie zakładaj nowych nasadzeń bezpośrednio przy starych, podejrzanych roślinach i unikaj pracy z roślinami mokrymi lub silnie uszkodzonymi.

• CMV ma wyjątkowo szeroki zakres gospodarzy; zakażenia opisano w wielu rodzinach roślin, dlatego źródłem infekcji mogą być także chwasty i rośliny ozdobne, a nie tylko dyniowate.
• Mszyca nie musi długo kolonizować uprawy, aby przenieść wirusa — wystarczą krótkie nakłucia próbne.
• Objawy na tym samym gatunku mogą różnić się zależnie od szczepu wirusa, odmiany, wieku rośliny i temperatury.
• W Polsce dostępne jest laboratoryjne wykrywanie CMV metodami molekularnymi, między innymi RT-PCR, co jest istotne przy odróżnianiu go od innych wirusów mozaikowych.