Sucha zgnilizna kapustnych

Sucha zgnilizna kapustnych, wywoływana przez grzyba Leptosphaeria maculans, jest jedną z ważniejszych chorób rzepaku ozimego w Polsce. Początkowo tworzy jasnobrunatne plamy z czarnymi piknidiami na liściach, a następnie może przerastać ogonkiem liściowym do szyjki korzeniowej i podstawy łodygi, powodując nekrozę, przedwczesne dojrzewanie oraz wyleganie roślin.

W polskiej praktyce rolniczej choroba jest znana jako sucha zgnilizna kapustnych; w literaturze anglojęzycznej odpowiada jej określenie blackleg lub Phoma stem canker. Największe znaczenie ma w uprawie rzepaku ozimego (Brassica napus), ale patogen może porażać także inne podatne gatunki kapustowatych.

Pierwsze objawy pojawiają się zwykle jesienią lub wczesną wiosną na liściach. Sam liściowy etap choroby nie zawsze oznacza duże straty, jednak grzyb może przerastać przez ogonek liściowy do szyjki korzeniowej i dolnej części łodygi. Rozległa nekroza ogranicza przewodzenie wody i asymilatów, osłabia łodygę oraz zwiększa ryzyko przedwczesnego dojrzewania i wylegania.

Rozpoznanie polowe może być utrudnione, ponieważ plamy liściowe i nekrozy podstawy łodygi bywają podobne do objawów innych chorób, uszkodzeń mrozowych lub żerowania szkodników. W przypadku nietypowych objawów pomocna jest diagnostyka laboratoryjna.

Na liścieniach i dolnych liściach powstają jasnoszare, szarozielone, beżowe lub jasnobrunatne plamy o kształcie okrągłym do nieregularnego. W ich obrębie mogą być widoczne drobne czarne piknidia, przypominające ziarenka pieprzu. Plamy czasem powiększają się, zlewają i przechodzą wzdłuż nerwów lub ogonków liściowych.

Na szyjce korzeniowej i dolnej części łodygi rozwijają się wydłużone, brunatnoszare nekrozy. Po rozcięciu tkanki mogą być suche, korkowaciejące i szarobrunatne. Silnie porażona podstawa łodygi ulega przewężeniu lub całkowitemu obumarciu.

Skutkiem późnego porażenia są przedwczesne dojrzewanie, drobne lub pomarszczone nasiona, łamanie łodyg oraz wyleganie przed zbiorem. Wiosenny monitoring rzepaku powinien obejmować zarówno liście, jak i podstawę łodygi.

Głównym źródłem zakażenia są porażone łodygi i liście pozostające po zbiorze. W wilgotnych warunkach rozwijają się na nich pseudotecja, z których wiatr przenosi zarodniki workowe na sąsiednie plantacje. Największe ryzyko występuje przy bliskim sąsiedztwie ubiegłorocznych resztek rzepaku, krótkim zmianowaniu i dużej powierzchni upraw kapustowatych.

W obrębie roślin i na niewielką odległość choroba może szerzyć się także przez zarodniki konidialne rozpryskiwane przez deszcz. Samosiewy rzepaku, podatne chwasty oraz porażone resztki przemieszczane maszynami podtrzymują inokulum. Nasiona mogą być źródłem patogena, jednak zwykle mają mniejsze znaczenie niż resztki pożniwne.

Leptosphaeria maculans przeżywa między sezonami głównie w porażonych resztkach rzepaku i innych kapustowatych pozostawionych na powierzchni gleby. Na obumarłych łodygach tworzą się pseudotecja, w których dojrzewają zarodniki workowe. Po zwilżeniu resztek przez deszcz zarodniki są uwalniane i przenoszone z wiatrem na młode rośliny.

Zakażenie zachodzi głównie przez aparaty szparkowe, szczególnie na młodych liściach i liścieniach; możliwe jest także wykorzystanie naturalnych ran. Po kilku tygodniach pojawiają się plamy liściowe, w których mogą tworzyć się piknidia i zarodniki konidialne. Te drugorzędne zarodniki rozprzestrzeniają się przede wszystkim z kroplami deszczu.

Grzyb może następnie rozwijać się wewnętrznie przez ogonek liściowy do szyjki korzeniowej i podstawy łodygi. Później tworzy rozległą nekrozę, a w porażonych resztkach ponownie wytwarza struktury przetrwalnikowe, zamykając cykl chorobowy.

Nie istnieje zabieg, który cofnie dobrze rozwiniętą nekrozę szyjki korzeniowej lub odbuduje zniszczone tkanki. Po stwierdzeniu pierwszych objawów należy ocenić nasilenie choroby, fazę rozwojową rzepaku, pogodę oraz ryzyko dalszego rozwoju infekcji.

W praktyce rolniczej ewentualny zabieg fungicydowy powinien być wykonany zapobiegawczo lub krótko po pojawieniu się pierwszych objawów, zanim patogen przerasta do podstawy łodygi. Termin i zasadność zabiegu należy oprzeć na lustracji plantacji, lokalnych komunikatach oraz aktualnej etykiecie zarejestrowanego środka. Nie należy powtarzać bez potrzeby tych samych mechanizmów działania, ponieważ populacje patogena mogą uodparniać się na fungicydy.

Po zbiorze skup się na ograniczeniu źródła inokulum: rozdrobnieniu resztek, właściwym płodozmianie, zwalczaniu samosiewów i wyborze odpornej odmiany w kolejnym sezonie.

W uprawach ekologicznych i przy ograniczaniu presji choroby podstawą jest integrowanie metod niechemicznych:

• zachowuj co najmniej trzyletnią przerwę między uprawami rzepaku i innych podatnych kapustowatych na tym samym polu, a w płodozmianie wykorzystuj zboża lub inne rośliny niebędące gospodarzami;
• unikaj wysiewu rzepaku bezpośrednio na silnie porażonym ściernisku;
• rozdrabniaj i możliwie równomiernie mieszaj resztki pożniwne z glebą, aby przyspieszyć ich rozkład, bez powodowania erozji ani pogorszenia struktury gleby;
• usuwaj samosiewy rzepaku oraz ograniczaj podatne chwasty z rodziny kapustowatych;
• stosuj zdrowy, kwalifikowany materiał siewny i odmiany o potwierdzonej podwyższonej odporności;
• unikaj uszkodzeń roślin przez szkodniki i zabiegi agrotechniczne oraz regularnie lustruj plantację po okresach deszczowych.

Biologiczne preparaty lub środki dopuszczone w rolnictwie ekologicznym mogą być używane tylko wtedy, gdy ich aktualna rejestracja w Polsce obejmuje daną uprawę i chorobę.

Najskuteczniejsza ochrona łączy odmianę, płodozmian, higienę pola i monitoring:

• wybieraj kwalifikowany materiał siewny oraz odmiany rzepaku z podwyższoną odpornością na suchą zgniliznę kapustnych, uwzględniając lokalne wyniki badań i zalecenia COBORU;
• utrzymuj co najmniej trzyletnią przerwę między rzepakiem i innymi podatnymi kapustowatymi; w praktyce długość przerwy dopasuj do ilości resztek i historii pola;
• nie zakładaj plantacji na silnie porażonym ściernisku i ograniczaj samosiewy rzepaku;
• dbaj o szybki rozkład resztek pożniwnych oraz czyść maszyny przed przejazdem na inne pola;
• prowadź lustrację jesienią i wiosną, zwracając uwagę na jasnobrunatne plamy z piknidiami; w Polsce pomocne są komunikaty sygnalizacyjne i lokalne systemy prognozowania;
• ograniczaj stres roślin, uszkodzenia przez szkodniki i zbyt gęsty siew, ponieważ silne, prawidłowo rozwinięte rośliny lepiej tolerują infekcję.

• W Polsce określenie „sucha zgnilizna kapustnych” obejmuje w praktyce chorobę związaną z kompleksem Leptosphaeria maculans i Leptosphaeria biglobosa.
• Najważniejszym źródłem pierwotnego inokulum są porażone resztki pożniwne, a nie nasiona; transmisja przez materiał siewny jest możliwa, lecz zwykle ma mniejsze znaczenie epidemiologiczne.
• Obecność czarnych piknidiów na plamie zwiększa prawdopodobieństwo rozpoznania, ale ich brak nie wyklucza infekcji.
• Odporność odmianowa może zależeć od populacji patogena, dlatego jej skuteczność nie jest identyczna we wszystkich rejonach i sezonach.