Słonecznica orężówka (Helicoverpa armigera)

Słonecznica orężówka (Helicoverpa armigera) jest ciepłolubnym, wielożernym szkodnikiem, którego gąsienice uszkadzają przede wszystkim kwiaty, owoce, strąki, torebki nasienne i kolby kukurydzy. W Polsce może pojawiać się lokalnie lub nalatywać z cieplejszych rejonów. Uszkodzenia nie wystarczają do pewnego oznaczenia gatunku, ponieważ podobnie żerują inne sówki.

Słonecznica orężówka to motyl z rodziny sówkowatych, a stadium szkodliwym jest gąsienica. Gatunek jest wybitnie polifagiczny i może rozwijać się na roślinach z wielu rodzin, jednak szczególnie dotkliwe bywają uszkodzenia organów generatywnych: kwiatów, zawiązków, owoców, strąków, kolb kukurydzy i torebek nasiennych.

W Polsce obserwowano ją przede wszystkim w cieplejszych regionach i w sprzyjających, ciepłych latach; dane o lokalnym występowaniu nie oznaczają równomiernego zasiedlenia całego kraju. Dorosłe motyle mogą przemieszczać się na znaczne odległości z prądami powietrza. Pewne rozpoznanie na podstawie samego wyglądu uszkodzeń lub barwy gąsienicy jest niewiarygodne.

Objawy zależą od rośliny i wieku larwy. Najczęściej występują:

• nieregularne otwory w liściach, pąkach i kwiatach;
• wygryzienia w zawiązkach oraz okrągłe otwory wejściowe w owocach;
• odchody i wilgotna masa przy otworze lub wewnątrz owocu;
• gąsienica częściowo albo całkowicie ukryta w pomidorze, papryce, strąku, kolbie lub torebce nasiennej;
• przedwczesne dojrzewanie, gnicie i opadanie uszkodzonych owoców;
• uszkodzone znamiona kukurydzy oraz ziarniaki w młodych kolbach.

Ubarwienie larw może być zielone, żółtawe, brunatne lub prawie czarne, często z podłużnymi pasami, ale cechy te są zmienne. Samo żerowanie nie pozwala pewnie odróżnić słonecznicy orężówki od innych gąsienic sówkowatych.

Rozprzestrzenianiu sprzyjają nocne loty dorosłych motyli, przenoszenie larw i jaj z porażonymi owocami, kwiatami, warzywami lub materiałem roślinnym oraz obecność kolejno kwitnących roślin żywicielskich. Populacje mogą rozwijać się na samosiewach, chwastach i nieusuniętych resztkach po zbiorze. Ciepłe, długie sezony zwiększają prawdopodobieństwo nalotu i ukończenia kolejnych stadiów rozwojowych.

Nie należy przenosić podejrzanego materiału roślinnego między gospodarstwami ani przekraczać z nim granic. Przy nietypowo licznej populacji lub podejrzeniu gatunku o znaczeniu fitosanitarnym warto skontaktować się z właściwą jednostką PIORiN.

Samice składają pojedyncze jaja lub małe ich skupienia na liściach, pąkach, kwiatach i młodych owocach, zwykle w górnej części dobrze rosnącej rośliny. W ciepłych warunkach jaja mogą wylęgać się po około 3 dniach, a w chłodniejszych rozwój trwa dłużej.

Larwy przechodzą zwykle sześć stadiów. Młode gąsienice żerują na odsłoniętych, delikatnych tkankach, starsze wgryzają się do owoców, strąków, kolb lub torebek nasiennych. Dojrzałe larwy schodzą do gleby i przepoczwarzają się w komorze glebowej. Motyle są aktywne nocą; w ciepłych rejonach możliwe jest kilka pokoleń w sezonie, natomiast w Polsce liczba pokoleń i przezimowanie zależą od temperatury oraz przebiegu pogody.

Najpierw potwierdź, że uszkodzenia powoduje gąsienica, i jeśli to możliwe zabezpiecz okaz do oznaczenia. W ogrodzie ręcznie zbieraj larwy oraz wycinaj silnie zaatakowane owoce, kwiaty i części roślin. Zbieraj plon terminowo, aby ograniczyć czas dostępności dojrzałych organów dla kolejnych larw.

W uprawach towarowych decyzję o ochronie podejmuj na podstawie lustracji, monitoringu i lokalnego progu zagrożenia, a nie samego odłowu pojedynczego motyla. Najlepszym celem są młode larwy przed wgryzieniem się do owocu, strąka lub kolby. Przy podejrzeniu zawleczenia albo nietypowego, ogniskowego wystąpienia nie przemieszczaj roślin i skonsultuj sprawę z PIORiN.

W małych uprawach regularnie oglądaj kwiaty, wierzchołki pędów, młode owoce i kolby. Widoczne gąsienice zbieraj ręcznie, a silnie uszkodzone owoce i kwiaty usuwaj do zamkniętego pojemnika; nie wrzucaj ich do kompostu, jeśli mogą zawierać żywe larwy lub poczwarki.

• Stosuj siatki przeciwowadowe nad małymi zagonami, dokładnie uszczelniając brzegi.
• Wykorzystuj monitoring feromonowy, pamiętając, że odłów wskazuje obecność grupy szkodników, a nie zawsze potwierdza konkretny gatunek.
• Preparaty biologiczne na bazie Bacillus thuringiensis mogą działać na młode, odsłonięte larwy tylko wtedy, gdy dany produkt jest dopuszczony w Polsce do konkretnej uprawy i zastosowania.
• Chroń pasożytoidy, drapieżne pluskwiaki, złotooki i inne naturalne organizmy pożyteczne, ograniczając niepotrzebne zabiegi szerokospektralne.

• Kontroluj rozsady, sadzonki, kwiaty cięte, owoce i warzywa przed wniesieniem ich na działkę lub do szklarni.
• Prowadź lustracje co najmniej raz w tygodniu, a podczas ciepłego kwitnienia częściej; sprawdzaj spód liści, kwiaty, znamiona kukurydzy i młode owoce.
• Usuwaj porażone organy i resztki po zbiorze, a samosiewy oraz chwasty będące żywicielami ograniczaj przed kwitnieniem.
• W szklarni utrzymuj sprawne siatki w wietrznikach i drzwiach oraz kontroluj materiał przyjmowany z zewnątrz.
• Stosuj płodozmian i unikaj długotrwałego utrzymywania kolejnych kwitnących żywicieli obok siebie, nie niszcząc jednak bez potrzeby roślin wspierających pożyteczne owady.
• Pułapki feromonowe traktuj jako narzędzie wczesnego ostrzegania; identyfikację gąsienicy zleć specjaliście, gdy decyzja ma znaczenie gospodarcze lub fitosanitarne.

• Gatunek jest notowany na bardzo szerokiej grupie roślin uprawnych i dzikich, ale znaczenie poszczególnych żywicieli różni się zależnie od regionu, odmiany i fazy rozwojowej rośliny.
• Larwy szybko przemieszczają się z powierzchni rośliny do organów chronionych, dlatego moment wykrycia młodych gąsienic ma duże znaczenie dla skuteczności IPM.
• W Polsce słonecznica orężówka jest kojarzona m.in. z kukurydzą, psiankowatymi, słonecznikiem i roślinami strączkowymi.
• Barwa larwy, liczba pasów i sam typ uszkodzenia nie są wystarczające do pewnego oznaczenia gatunku.