Zgnilizna korzeni i szyjki korzeniowej powodowana przez Phytophthora cryptogea

Phytophthora cryptogea to organizm grzybopodobny związany z glebą i wodą, wywołujący przede wszystkim zgniliznę korzeni, szyjki korzeniowej oraz podstawy łodygi. Porażone rośliny żółkną, więdną mimo wilgotnego podłoża, słabiej rosną i mogą szybko zamierać. Objawy są podobne do innych gatunków Phytophthora i Pythium, dlatego pewne rozpoznanie wymaga badania laboratoryjnego.

Choroba zaczyna się zwykle pod powierzchnią podłoża. Korzenie drobne i większe brunatnieją, czernieją, miękną i tracą zewnętrzne tkanki. Zgnilizna może przechodzić na szyjkę korzeniową oraz dolną część łodygi, zakłócając pobieranie wody i składników mineralnych.

Na częściach nadziemnych pojawia się zahamowanie wzrostu, chloroza, więdnięcie mimo wilgotnej gleby, przedwczesne opadanie liści i stopniowe lub gwałtowne zamieranie. U wybranych gospodarzy możliwe są także wodniste lub brunatne nekrozy pędów, liści albo owoców. Sam wygląd rośliny nie pozwala wiarygodnie odróżnić P. cryptogea od innych gatunków Phytophthora, Pythium, uszkodzeń przez zalanie czy nicienie.

• Brunatne do czarnych, miękkie i rozpadające się korzenie; ubytek korzeni drobnych.
• Ciemna nekroza szyjki korzeniowej, korony lub podstawy łodygi, czasem w postaci smugi przesuwającej się ku górze.
• Żółknięcie liści, zahamowanie wzrostu, więdnięcie mimo wilgotnego podłoża i obniżona żywotność.
• Gwałtowne więdnięcie, częściowe zapadanie się roślin zielnych oraz zamieranie całych roślin.
• Na niektórych gospodarzach: brunatne lub czarne plamy na łodygach i liściach albo zgnilizna owoców.
• Występowanie placowe, szczególnie w miejscach z zastoinami wody, nadmiernym podlewaniem lub słabym odpływem.

Rozwojowi choroby sprzyja nadmiar wody, zlewne lub zbite podłoże, niesprawny drenaż i długie okresy zwilżenia szyjki korzeniowej. W szklarniach i szkółkach patogen może być wprowadzony z porażonym materiałem rozmnożeniowym, podłożem, pojemnikami, narzędziami, stołami, posadzkami oraz wodą używaną ponownie do podlewania.

Najważniejszym sposobem rozprzestrzeniania na krótkim dystansie jest woda. Zoospory przemieszczają się w kałużach, spływie, wodzie recyrkulowanej i cienkich warstwach wody między pojemnikami lub zagonami. Rozpryski mogą przenosić inokulum na dolne łodygi i liście, a skażona gleba pozostaje źródłem infekcji dla kolejnych nasadzeń.

Patogen przetrzymuje się w porażonej glebie, resztkach roślinnych, korzeniach i podłożu. W warunkach wysokiej wilgotności tworzy zarodnie, które mogą kiełkować bezpośrednio lub uwalniać ruchliwe, dwuwiciowe zoospory.

Zoospory przemieszczają się w filmie wodnym w kierunku korzeni, szyjki korzeniowej lub zranionych tkanek, następnie otorbiają się, kiełkują i wnikają do rośliny. Patogen kolonizuje korzenie i koronę, a przy utrzymującej się wilgoci wytwarza kolejne źródła infekcji. Woda, spływ powierzchniowy i przenoszenie skażonego podłoża umożliwiają wielokrotne cykle choroby w trakcie sezonu. Znaczenie struktur przetrwalnikowych może różnić się między izolatami, dlatego trwałości zakażenia nie należy oceniać wyłącznie wizualnie.

Najpierw ogranicz podlewanie i popraw odpływ wody, ale nie dopuszczaj do silnego przesuszenia zdrowych roślin. Delikatnie wyjmij podejrzaną roślinę i obejrzyj korzenie oraz szyjkę. Rośliny z rozległą zgnilizną, zapadniętą koroną lub silnym więdnięciem zwykle należy usunąć wraz z podłożem, ponieważ samo przycięcie liści nie eliminuje patogenu.

Przy pojedynczych, wczesnych przypadkach można przesadzić roślinę do czystego pojemnika i świeżego, przepuszczalnego podłoża po usunięciu wyraźnie martwych tkanek; nie gwarantuje to wyleczenia. Warto przesłać świeże fragmenty granicy zdrowej i chorej tkanki do laboratorium, szczególnie gdy wynik wpłynie na wybór gospodarza, higienę szklarni lub dalsze nasadzenia.

W produkcji profesjonalnej ewentualne zabiegi ochrony roślin wykonuj wyłącznie według aktualnej polskiej etykiety produktu dopuszczonego do konkretnej uprawy i problemu. Środki ochrony są zwykle skuteczniejsze zapobiegawczo niż po rozległym zasiedleniu korzeni, dlatego nie zastępują sanitarnego usunięcia ogniska i kontroli wody.

Najważniejsze działania niefumigacyjne to higiena i zarządzanie wodą. Usuwaj chore rośliny razem z bryłą podłoża, nie przenoś ich przez zdrową część uprawy i nie kompostuj porażonych resztek. Myj oraz dezynfekuj pojemniki, tace, stoły, narzędzia i obuwie przed ponownym użyciem.

Stosuj świeże, czyste podłoże o dobrym odpływie, podniesione zagony lub stoły oraz podlewanie dopasowane do zapotrzebowania roślin. Nie używaj nieuzdatnionej wody ze stawów, rowów ani skażonych obiegów recyrkulacyjnych. Preparaty biologiczne zawierające pożyteczne mikroorganizmy, np. wybrane szczepy Trichoderma lub Bacillus, mogą wspierać ograniczanie chorób odglebowych, ale ich skuteczność zależy od gospodarza, szczepu, terminu i zgodności z etykietą; traktuj je jako element programu zapobiegawczego, nie lekarstwo na silnie zainfekowaną roślinę.

• Kupuj zdrowe sadzonki i rozsady z wiarygodnych źródeł; kontroluj korzenie, szyjkę korzeniową i liście przed przyjęciem materiału.
• Używaj czystych, dobrze przepuszczalnych podłoży, pojemników, tac, stołów i narzędzi.
• Zapewnij sprawny drenaż, unikaj zastoisk i nie ustawiaj pojemników bezpośrednio w stojącej wodzie.
• Podlewaj dopiero wtedy, gdy roślina i podłoże tego wymagają; ograniczaj nadmierne zwilżanie szyjki oraz podlewanie z góry.
• Nie stosuj nieuzdatnionej wody powierzchniowej ani skażonej wody recyrkulowanej.
• Natychmiast izoluj i usuwaj chore rośliny wraz z przylegającym podłożem; nie przenoś zakażonych resztek na kompost.
• W uprawach profesjonalnych prowadź monitoring miejsc z podmokłym podłożem, kontroluj odpływ wody i rozważ laboratoryjne badanie świeżych korzeni oraz szyjki.

• Phytophthora nie jest prawdziwym grzybem, lecz lęgnio­wcem; dlatego część typowych programów przeciwgrzybowych może działać słabo albo wcale.
• Gatunek ma szeroki, udokumentowany zakres gospodarzy obejmujący rośliny ozdobne, warzywa, owoce i niektóre rośliny zdrewniałe.
• W Polsce wykrywano P. cryptogea między innymi na barwinku pospolitym (Vinca minor) w szkółce roślin ozdobnych.
• Ruchliwe zoospory potrzebują wody, więc ograniczenie odpływu, rozchlapywania i recyrkulacji skażonej wody jest kluczowe dla przerwania łańcucha infekcji.