Czarna zgnilizna korzeni

Czarna zgnilizna korzeni to trudna do ograniczenia choroba odglebowa wywoływana przez grzyb Berkeleyomyces basicola, dawniej znany jako Thielaviopsis basicola. Najczęściej występuje w produkcji szklarniowej i szkółkarskiej. Porażone rośliny rosną słabo, żółkną i więdną, a po umyciu korzeni widoczne są wydłużone rdzawobrunatne, później brunatnoczarne nekrozy. Objawy wymagają różnicowania laboratoryjnego.

Czarna zgnilizna korzeni rozwija się, gdy Berkeleyomyces basicola zasiedla korzenie, szyjkę korzeniową, hipokotyl lub dolną część pędu. Choroba jest szczególnie ważna w szklarniach, tunelach, szkółkach i produkcji rozsady, gdzie łatwo przenosi się wraz z podłożem, wodą, pojemnikami i materiałem roślinnym.

Patogen tworzy ciemne, grubościenne chlamydospory, dzięki którym długo utrzymuje się w glebie, torfie, resztkach roślinnych i zanieczyszczonych miejscach produkcji. W Polsce jest notowany jako obecny i szeroko rozprzestrzeniony. Sama czarna barwa korzeni nie wystarcza jednak do rozpoznania, ponieważ podobne zmiany wywołują m.in. Pythium, Fusarium, Rhizoctonia, Phytophthora, nicienie oraz uszkodzenia solne.

Początkowo rośliny rosną wolno, są nierówne, bledną lub żółkną. Dolne liście mogą przypominać objawy niedoboru azotu, a więdnięcie staje się wyraźniejsze podczas upału, suszy lub po uszkodzeniu systemu korzeniowego. W zaawansowanym stadium dochodzi do opadania liści, zamierania części pędów i obumierania całych roślin.

Po delikatnym wypłukaniu podłoża z korzeni widoczne są wydłużone plamy rdzawobrunatne, które stopniowo ciemnieją i przechodzą w brunatnoczarne pasma lub rozległe nekrozy. Zgnilizna może obejmować wierzchołki i środkowe odcinki korzeni, a przy silnym porażeniu niemal cały system korzeniowy. Siewki mogą mieć ciemną szyjkę lub hipokotyl. Pod mikroskopem w porażonych tkankach można znaleźć charakterystyczne ciemne chlamydospory.

Rozpoznanie różnicuj z zgniliznami powodowanymi przez Pythium, Fusarium, Rhizoctonia i Phytophthora oraz z uszkodzeniami przez nicienie, zasolenie i nieprawidłowe pH. Próbkę do laboratorium pobierz z pogranicza zdrowej i chorej tkanki, wraz z korzeniami i podłożem.

Źródłem choroby jest najczęściej podłoże, torf, resztki korzeni lub materiał rozmnożeniowy zawierający chlamydospory. Patogen rozprzestrzenia się przez zakażone rozsady, sadzonki, doniczki, tace, stoły, narzędzia, obuwie, wodę nawadniającą, spływ i rozprysk.

Ryzyko zwiększają rany po pikowaniu i przesadzaniu, żerowanie nicieni lub owadów, zastoiska wody, zasolenie oraz inne czynniki osłabiające korzenie. Chłodne podłoże i wyższe pH sprzyjają rozwojowi choroby, lecz pH nie należy obniżać bez uwzględnienia wymagań konkretnej rośliny. Zbyt gwałtowna korekta może sama wywołać zaburzenia pokarmowe.

Patogen przetrwa w glebie, torfie, resztkach korzeni i na powierzchniach produkcyjnych głównie jako ciemne chlamydospory. Mogą one utrzymywać się przez wiele lat bez obecności żywiciela. Wydzieliny korzeni, odpowiednia wilgotność i temperatura pobudzają ich kiełkowanie.

Berkeleyomyces basicola wytwarza także bezbarwne zarodniki konidialne oraz ciemne zarodniki przetrwalnikowe powstające w porażonych tkankach. Inokulum przemieszcza się z podłożem, wodą, rozpryskiem, resztkami korzeni, doniczkami, tacami, narzędziami i stołami. Ziemiórki i inne drobne owady mogą mechanicznie przenosić zarodniki w szklarni. Infekcja często zachodzi przez rany, naturalne otwory lub bezpośredni kontakt chorego korzenia ze zdrowym.

W polskich warunkach ryzyko w uprawach pod osłonami rośnie w okresach chłodnego, mokrego podłoża, zwłaszcza przy produkcji rozsady i roślin doniczkowych. Po zasiedleniu stanowiska patogen jest trudny do całkowitego usunięcia.

Nie ma wiarygodnej metody przywrócenia silnie zniszczonego systemu korzeniowego. Pojedyncze, wcześnie wykryte rośliny można odizolować, wyjąć z podłoża, usunąć martwe korzenie i przesadzić do czystego pojemnika ze świeżym podłożem, ale zabieg ten nie gwarantuje eliminacji patogenu.

• Natychmiast odseparuj podejrzaną partię i ogranicz podlewanie od góry oraz rozprysk.
• Rośliny z rozległą czarną zgnilizną, słabym systemem korzeniowym lub silnym więdnięciem usuń wraz z podłożem.
• Nie rozmnażaj roślin z objawami i nie pobieraj sadzonek z podejrzanej partii.
• Przed kosztowną decyzją produkcyjną zleć badanie laboratoryjne, ponieważ sam wygląd korzeni nie odróżnia pewnie tej choroby od innych zgnilizn.
• Po potwierdzeniu choroby popraw higienę, drenaż, temperaturę podłoża i zwalczanie ziemiórek; działania te ograniczają nowe infekcje, lecz nie usuwają przetrwalników z całego obiektu.

Najskuteczniejsze działania biologiczne i niechemiczne mają charakter zapobiegawczy. Rozpoczynaj produkcję w czystym, świeżym podłożu bez domieszki nieodkażonej ziemi ogrodowej. Stosuj nowe lub dokładnie umyte i odkażone doniczki, tace oraz narzędzia. Nie przenoś podłoża i wody z partii podejrzanej do zdrowej.

• Usuwaj chore rośliny wraz z bryłą korzeniową i nie kompostuj porażonych resztek.
• Ograniczaj ziemiórki i ziemiórkowate owady, ponieważ mogą mechanicznie przenosić inokulum; wykorzystuj monitoring tablicami lepowymi oraz zarejestrowane metody biologiczne zgodnie z etykietą.
• Preparaty mikrobiologiczne, np. zawierające wybrane szczepy Trichoderma lub bakterie antagonistyczne, traktuj jako element programu zapobiegawczego, a nie pewne wyleczenie już silnie porażonych korzeni.
• Utrzymuj równomierne, umiarkowane podlewanie i dobry odpływ wody, aby ograniczyć stres korzeni.

Profilaktyka jest ważniejsza niż późniejsze leczenie, ponieważ przetrwalniki długo pozostają w środowisku. Kupuj zdrowy materiał z pewnego źródła i odrzucaj rośliny z przewlekłym żółknięciem, więdnięciem, zahamowaniem wzrostu lub ciemnymi korzeniami.

• Używaj świeżego, czystego podłoża produkcyjnego i nie dopuszczaj do kontaktu strefy rozmnażania z glebą ogrodową.
• Nie używaj ponownie podłoża po roślinach ozdobnych ani zagonów, na których występowały objawy.
• Myj i odkażaj tace, doniczki, stoły, narzędzia oraz powierzchnie robocze przed rozpoczęciem nowego cyklu.
• Podlewaj tak, aby podłoże było wilgotne, ale nie stale nasycone wodą; zapewnij odpływ i nie przenoś wody ze strefy chorej.
• Utrzymuj pH w zakresie bezpiecznym dla danej rośliny; nie podnoś go bez potrzeby wapnowaniem.
• Prowadź regularną lustrację, szczególnie rozsady i młodych roślin w chłodniejszych miesiącach wiosny i jesieni.
• Po zakończeniu uprawy usuń wszystkie korzenie i resztki, a powierzchnie produkcyjne dokładnie oczyść i odkaź.

• Dawna nazwa Thielaviopsis basicola jest nadal bardzo częsta w starszej literaturze, etykietach diagnostycznych i polskich materiałach szkoleniowych.
• Berkeleyomyces basicola i B. rouxiae mogą być trudne do rozdzielenia na podstawie samej morfologii; w przypadkach wymagających pewności pomocne są testy molekularne.
• Patogen ma szeroki zakres żywicieli, ale podatność może zależeć od gatunku, odmiany, izolatu i warunków uprawy.
• Czernienie korzeni nie oznacza automatycznie tej choroby – konieczne jest uwzględnienie innych patogenów glebowych i zaburzeń fizjologicznych.
• W roślinach ozdobnych pierwszym sygnałem bywa „niewyjaśnione” żółknięcie i słaby wzrost, zanim objawy korzeniowe zostaną zauważone.