Zgorzel węglowa

Zgorzel węglowa, wywoływana przez glebowego grzyba Macrophomina phaseolina, poraża korzenie, szyjkę korzeniową i podstawę łodygi wielu roślin uprawnych. W Polsce największe znaczenie potencjalnie ma dla kukurydzy, tytoniu i roślin bobowatych. Objawy nasilają się w upały i podczas suszy: rośliny więdną, przedwcześnie dojrzewają, a rozcięte tkanki mają szaro-czarne zabarwienie od mikrosklerocjów.

Macrophomina phaseolina jest glebowym grzybem nekrotroficznym o szerokim, lecz zależnym od izolatu i gospodarza, zakresie żywicieli. W Polsce nie jest agrofagiem kwarantannowym, a według krajowych ocen ryzyko jego występowania jest ogólnie niskie; większe znaczenie może mieć w ciepłych, suchych latach, szczególnie w zachodniej i południowo-zachodniej części kraju.

Choroba może wystąpić na kukurydzy, buraku zwyczajnym, kapuście, rzepaku, ziemniaku, tytoniu, papryce, ogórku, truskawce, soi, słoneczniku, lucernie, fasoli i śliwie. Objawy nadziemne są niespecyficzne i mogą przypominać suszę, fuzariozy, werticyliozę, uszkodzenia korzeni przez szkodniki lub inne zgnilizny. Najbardziej wartościowym objawem diagnostycznym jest szaro-czarne, „węglowe” zabarwienie rozciętych korzeni, szyjki lub dolnej części łodygi oraz liczne, drobne czarne mikrosklerocja.

• Nieregularne place więdnięcia, żółknięcia, zahamowania wzrostu i przedwczesnego zamierania, zwykle nasilające się podczas upałów i suszy.
• Przedwczesne dojrzewanie, słabsze zawiązywanie plonu, drobniejsze lub pomarszczone nasiona oraz obniżona żywotność roślin.
• Brunatne, czerwonobrunatne, szare lub czarne przebarwienia korzeni, szyjki i dolnej części łodygi.
• Po rozcięciu: rozpad i włókniste wykruszanie tkanek, czasem suche łuszczenie zamiast miękkiej, mokrej zgnilizny.
• Drobne czarne mikrosklerocja widoczne jako pieprzowy nalot lub „pył węglowy” w tkankach.
• Na soi więdnące rośliny mogą zachowywać zaschnięte liście przy ogonkach; na truskawce starsze liście zasychają, a roślina może całkowicie się załamać.
• W kukurydzy i sorgu silnie porażone dolne międzywęźla mogą się rozwarstwiać, łamać i zwiększać ryzyko wylegania.

Sam wygląd rośliny nie wystarcza do pewnego rozpoznania, ponieważ podobne objawy wywołują susza, inne patogeny naczyniowe i szkodniki korzeni.

Źródłem infekcji są mikrosklerocja i porażone resztki znajdujące się w glebie. Patogen może być przenoszony na większe odległości z glebą przyklejoną do maszyn, narzędzi, obuwia i sadzonek, a także z wodą spływową, resztkami roślin oraz materiałem siewnym lub rozmnożeniowym.

Do infekcji sprzyja osłabienie systemu korzeniowego przez suszę, wysoką temperaturę, zagęszczenie gleby, niedobory pokarmowe, konkurencję chwastów i duże obciążenie roślin owocami lub nasionami. Choroba nie jest przede wszystkim przenoszona przez owady; samo usunięcie chorych liści nie zatrzyma infekcji korzeni ani szyjki.

Patogen przeżywa między sezonami przede wszystkim jako melanizowane mikrosklerocja w glebie oraz w porażonych korzeniach, szyjkach, łodygach i innych resztkach. W suchym podłożu mogą utrzymywać się przez kilka lat; czas przeżycia jest zmienny i zależy od wilgotności, temperatury, rodzaju gleby i rozkładu resztek.

W cieplejszej glebie, w pobliżu korzeni i podczas stresu wodnego mikrosklerocja kiełkują. Strzępki wnikają do korzeni lub szyjki, następnie grzyb kolonizuje tkanki przewodzące i ogranicza transport wody. W zamierających tkankach tworzą się nowe mikrosklerocja, które wracają do gleby wraz z resztkami roślinnymi. Możliwe jest także przenoszenie patogenu z materiałem siewnym, cebulami, rozsadą i sadzonkami.

Nie ma wiarygodnego leczenia roślin z rozległym zasiedleniem korzeni lub szyjki. Silnie chore egzemplarze należy możliwie szybko usunąć wraz z porażonymi resztkami i zutylizować zgodnie z lokalnymi zasadami, aby ograniczyć wzrost ilości mikrosklerocjów w glebie.

Na plantacjach warto ograniczyć dalsze straty przez zmniejszenie stresu wodnego, ochronę systemu korzeniowego przed uszkodzeniami, wyrównanie nawożenia i kontrolę chwastów. W kukurydzy lub innych roślinach o osłabionych łodygach należy ocenić ryzyko łamania i odpowiednio zaplanować wcześniejszy zbiór. Zmianowanie na mniej podatne gatunki może zmniejszyć presję, lecz nie gwarantuje eradykacji.

W przypadku truskawek, soi, kukurydzy lub innych upraw towarowych diagnozę powinno się potwierdzić w laboratorium, ponieważ podobne objawy wywołują inne choroby. Ewentualne zabiegi doglebowe lub zaprawianie materiału mogą być rozważane wyłącznie na podstawie aktualnej polskiej etykiety środka i zaleceń dla konkretnej uprawy; opryski nalistne zwykle nie rozwiązują problemu infekcji odglebowej.

Nie istnieje pewna, uniwersalna metoda biologiczna, która wyleczy silnie porażone korzenie lub szyjkę. W produkcji ekologicznej i amatorskiej najważniejsze są działania zapobiegawcze:

• usuwać silnie chore rośliny wraz z możliwie dużą częścią korzeni i szyjki; nie przenosić ich na kompost, jeśli nie ma pewności, że proces osiąga i utrzymuje temperaturę skutecznie niszczącą materiał chorobowy;
• utrzymywać równomierną wilgotność gleby, szczególnie podczas przyjmowania się roślin, kwitnienia i tworzenia plonu, bez długotrwałego zalewania;
• stosować ściółki organiczne lub inne rozwiązania ograniczające nagrzewanie i przesychanie gleby, zwłaszcza przy truskawkach i warzywach;
• poprawiać strukturę, napowietrzenie i pojemność wodną gleby przez materię organiczną, ograniczenie ugniatania oraz racjonalne zmianowanie;
• korzystać z czystego materiału siewnego i zdrowych sadzonek, myć narzędzia oraz usuwać glebę z obuwia i maszyn;
• preparaty mikrobiologiczne traktować wyłącznie jako element programu integrowanej ochrony i stosować tylko wtedy, gdy ich etykieta w Polsce obejmuje daną uprawę i zastosowanie; skuteczność może być zależna od stanowiska.

• Wybierać odmiany i mieszańce dobrze przystosowane do lokalnych warunków oraz tolerujące suszę, jeśli takie informacje są potwierdzone dla danej uprawy.
• Zapewnić równomierne zaopatrzenie w wodę podczas zakładania plantacji, kwitnienia i nalewania nasion lub owoców; podlewać głęboko, lecz nie utrzymywać gleby stale mokrej.
• Wykonać analizę gleby i prowadzić nawożenie zgodnie z jej wynikami; unikać zarówno niedożywienia, jak i nadmiernego zasolenia.
• Ograniczać zagęszczenie gleby, poprawiać drenaż i rozwój korzeni oraz kontrolować chwasty konkurujące o wodę.
• Używać zdrowych, certyfikowanych nasion i czystych sadzonek. Czyścić sprzęt po pracy na podejrzanym stanowisku.
• Włączać do płodozmianu mniej podatne rośliny, zwłaszcza zboża, ale pamiętać, że szeroki zakres żywicieli ogranicza skuteczność samej rotacji.
• Po zbiorach dokładnie zarządzać resztkami: rozdrabniać je i sprzyjać ich rozkładowi, bez przenoszenia zainfekowanej gleby na czyste pola.
• W Polsce obserwować szczególnie uprawy polowe w ciepłych, suchych sezonach; podejrzane rośliny pobierać z fragmentem szyjki i korzeni do laboratorium diagnostycznego.

• Nazwa „zgorzel węglowa” odnosi się do wyglądu porażonych tkanek, w których mikrosklerocja tworzą szaro-czarny, przypominający pył węglowy obraz.
• Patogen ma bardzo szeroki zakres żywicieli, obejmujący setki gatunków uprawnych i dziko rosnących, dlatego sama zmiana rośliny w płodozmianie nie zawsze wystarcza.
• Choroba często pozostaje utajona do okresu kwitnienia, zawiązywania plonu lub intensywnego wzrostu, gdy zapotrzebowanie roślin na wodę gwałtownie rośnie.
• W polskich warunkach większe ryzyko przewiduje się w ciepłych i suchych latach oraz przede wszystkim na otwartym gruncie; regularnie nawadniane uprawy szklarniowe są zwykle mniej podatne na rozwój choroby.
• W Polsce nie ma obowiązku zwalczania tego organizmu jako agrofaga kwarantannowego.