Zgorzel podstawy źdźbła zbóż (take-all)

Zgorzel podstawy źdźbła zbóż to odglebowa choroba korzeni, koron i dolnej części źdźbła powodowana przez przedstawicieli kompleksu Gaeumannomyces graminis. Najczęściej kojarzy się z pszenicą i G. tritici. Porażone rośliny tworzą nieregularne place, słabo się krzewią, przedwcześnie dojrzewają i mogą wykształcać białe kłosy z drobnym lub brakującym ziarnem.

Patogen zasiedla korzenie, korzenie przybyszowe, koronę oraz niekiedy dolną część źdźbła. Na powierzchni korzeni może tworzyć ciemne, biegnące wzdłuż nich strzępki, a następnie wnikać do tkanek i niszczyć system korzeniowy. Skutkiem jest ograniczone pobieranie wody i składników pokarmowych, słabe krzewienie, zahamowanie wzrostu oraz przedwczesne dojrzewanie.

W Polsce choroba może być ważna zwłaszcza w intensywnych, zbożowych płodozmianach, przy częstym następstwie pszenicy po zbożach i obecności trawiastych chwastów. Nazwa Gaeumannomyces graminis obejmuje grupę blisko spokrewnionych, częściowo wyspecjalizowanych form, dlatego zakres gospodarzy i nasilenie objawów zależą od linii patogenu.

Porażone korzenie brunatnieją do czerni, stają się kruche, skrócone i stopniowo gniją. W silnym porażeniu pozostaje cienki, ciemny system korzeniowy przypominający „szczurzy ogon”. Ciemne przebarwienie może przechodzić na koronę i podstawę źdźbła, a pod najniższymi pochwami liści bywa widoczna ciemnobrązowa lub czarna grzybnia.

• nieregularne place słabo rosnących roślin,
• blednięcie lub żółknięcie liści,
• ograniczone krzewienie i karłowacenie,
• przedwczesne dojrzewanie,
• białe kłosy z drobnym ziarnem lub bez ziarna.

Objawy mogą przypominać zgorzel podstawy źdźbła powodowaną przez inne grzyby, rizoktoniozę, fuzariozy, uszkodzenia przez nicienie, suszę lub niedobory składników. Nie należy diagnozować choroby wyłącznie na podstawie żółknięcia liści — roślinę trzeba wykopać i obejrzeć korzenie oraz koronę.

Źródłem infekcji są przede wszystkim porażone korzenie, korony i resztki pożniwne oraz żywe korzenie samosiewów zbóż i podatnych traw. Nowe korzenie zakażają się po kontakcie z zasiedloną glebą lub resztkami. W wilgotnych warunkach strzępki przechodzą z korzenia na korzeń.

Ryzyko rośnie przy częstym następstwie pszenicy lub innych zbóż, krótkich zmianowaniach, pozostawieniu samosiewów, słabym wzroście korzeni i nieprawidłowym uwilgotnieniu stanowiska. Na nowe pola patogen może być lokalnie przenoszony z glebą i resztkami na maszynach, kołach, narzędziach, obuwiu, zwierzętach oraz przez spływ wody. Nasiona nie są zwykle główną drogą szerzenia, choć zanieczyszczona gleba i resztki towarzyszące partiom nasion mogą mieć znaczenie lokalne.

Grzyb przetrwa między sezonami głównie jako grzybnia w porażonych korzeniach, koronach i resztkach pożniwnych, a także w żywych korzeniach podatnych traw i samosiewów zbóż. Po zetknięciu młodych korzeni z inokulum rozwijają się strzępki powierzchniowe, które przytwierdzają się do korzenia za pomocą hyfopodiów. Następnie patogen penetruje tkanki i stopniowo niszczy korzenie.

Rozprzestrzenianie w łanie odbywa się głównie z korzenia na korzeń, dlatego choroba często tworzy place. Pomiędzy polami może być przenoszona z glebą i resztkami roślinnymi na kołach, maszynach, narzędziach, obuwiu, zwierzętach, wodzie spływowej i podczas prac uprawowych. Rozwój zwykle sprzyja wilgotna gleba oraz temperatury umożliwiające aktywny wzrost patogenu, szczególnie wiosną i wczesnym latem. W wieloletnich sekwencjach zbóż po silnym nasileniu może wystąpić naturalne osłabienie choroby, określane jako „take-all decline”, ale zjawisko nie jest gwarantowane na każdym stanowisku.

Po pojawieniu się wyraźnych objawów możliwości ratowania porażonej plantacji są ograniczone. Zabieg nalistny nie usuwa patogenu z gleby ani nie odbudowuje zniszczonych korzeni. W bieżącym sezonie należy ocenić skalę strat, ograniczyć dalsze przenoszenie gleby i zaplanować zmianowanie na kolejne lata.

• wykopuj rośliny z objawami i bez objawów, dokładnie wypłucz korzenie oraz oceń ich barwę, stopień rozkładu i przebarwienie korony,
• przy silnych lub nietypowych objawach zleć identyfikację laboratoryjną, ponieważ podobny obraz dają m.in. fuzariozy, rizoktonioza, Pythium, nicienie i stres suszowy,
• po zbiorze zaplanuj roślinę niebędącą żywicielem, zwalczaj samosiewy i popraw warunki glebowe,
• nie przenoś nieoczyszczonej gleby z porażonego pola na zdrowe stanowiska.

Najbezpieczniejsze podejście bez użycia syntetycznych fungicydów to integrowane działania agrotechniczne:

• wprowadź odpowiednio długą przerwę od podatnych zbóż, wykorzystując w zmianowaniu rośliny niebędące żywicielami danej linii patogenu,
• systematycznie niszcz samosiewy pszenicy, jęczmienia i żyta oraz trawiaste chwasty w ściernisku i przed założeniem kolejnej plantacji,
• ograniczaj przenoszenie zakażonej gleby i resztek przez czyszczenie maszyn oraz narzędzi między polami,
• utrzymuj dobrą strukturę i przepuszczalność gleby, aby nie tworzyć długotrwale wilgotnych zastoisk,
• dbaj o zbilansowane nawożenie na podstawie analizy gleby, bez nadmiernego zwiększania dawek azotu,
• rozważ biologiczne preparaty lub rozwiązania oparte na mikroorganizmach tylko wtedy, gdy są legalnie zarejestrowane i mają potwierdzone zastosowanie dla konkretnej uprawy w Polsce; ich skuteczność polowa może być zmienna.

Najskuteczniejszą metodą profilaktyki jest zmianowanie przerywające ciągłość podatnych zbóż. Unikaj siewu pszenicy bezpośrednio po silnie porażonej pszenicy lub innym podatnym zbożu, a długość przerwy dostosuj do historii pola i poziomu ryzyka.

• kontroluj samosiewy zbóż i trawiaste chwasty także po zbiorze,
• wybieraj odmiany o możliwie lepszej, lokalnie potwierdzonej tolerancji, pamiętając, że odporność jest zwykle częściowa i zależna od linii patogenu,
• utrzymuj właściwe pH, zasobność i strukturę gleby na podstawie analizy,
• zapewnij równomierny odpływ nadmiaru wody i unikaj zagęszczenia gleby,
• stosuj kwalifikowany materiał siewny oraz czyść sprzęt po pracy na porażonym polu,
• monitoruj place o słabym wzroście wiosną, a przed żniwami sprawdzaj korzenie i podstawy źdźbeł roślin z obrzeża i środka placu.

W razie podejrzenia choroby warto oznaczyć lokalizację placów i zachować próbki roślin z korzeniami do konsultacji fitopatologicznej, zamiast opierać decyzję wyłącznie na wyglądzie kłosów.

• W Polsce nazwa choroby odnosi się do zgorzeli podstawy źdźbła, lecz w literaturze międzynarodowej często używa się określenia take-all.
• Forma związana z pszenicą jest obecnie często nazywana Gaeumannomyces tritici, podczas gdy starsze opracowania podają Gaeumannomyces graminis var. tritici.
• Zakres gospodarzy nie jest jednolity dla całego kompleksu: poszczególne linie mogą preferować pszenicę, owies, ryż, kukurydzę lub określone trawy.
• Najbardziej użyteczne cechy diagnostyczne to połączenie czarnych korzeni, ciemnej grzybni przy podstawie źdźbła, placowego występowania i historii częstej uprawy zbóż.
• Skuteczne ograniczanie choroby opiera się przede wszystkim na przerwaniu ciągłości żywicieli, ponieważ późne leczenie roślin nie odbuduje zniszczonego systemu korzeniowego.