Rdza topoli

Rdza topoli to choroba liści powodowana przez wyspecjalizowanego grzyba rdzawnikowego Melampsora larici-populina. Na górnej stronie liści pojawiają się żółtawe plamy, a na spodzie pomarańczowe, pylące skupienia zarodników. Silne porażenie może prowadzić do przedwczesnego opadania liści, osłabienia przyrostu i gorszego przygotowania młodych topoli do zimy. Objawy wymagają odróżnienia od innych rdzy rodzaju Melampsora.

Rdza topoli pojawia się najczęściej na liściach topól rosnących w wilgotnych, słabo przewietrzanych skupieniach, szkółkach i plantacjach o jednolitym składzie klonalnym. Wczesne objawy to drobne żółte, żółtopomarańczowe lub jasnobrunatne plamy na górnej stronie blaszki. Na spodzie liścia tworzą się pomarańczowe do żółtopomarańczowych, pylące skupienia urediniospor.

Przy silnym porażeniu liście żółkną, brunatnieją, zasychają i opadają przed końcem sezonu. Powtarzające się defoliacje ograniczają przyrost, szczególnie u młodych drzew, i mogą zwiększać podatność na uszkodzenia zimowe. Sam wygląd zmian nie pozwala jednak pewnie odróżnić M. larici-populina od innych gatunków Melampsora występujących na topolach; w ważnych nasadzeniach potrzebne może być badanie mikroskopowe lub molekularne.

• Na górnej stronie liści powstają drobne żółte, żółtopomarańczowe lub jasnobrunatne plamy.
• Na spodzie liści rozwijają się jasnopomarańczowe, żółtopomarańczowe i łatwo pylące uredinia.
• Zarodniki mogą pozostawiać pomarańczowy pył na palcu lub białej chusteczce.
• Plamy powiększają się, zlewają i przechodzą w nekrozy; liście mogą się zwijać, żółknąć i przedwcześnie opadać.
• Późnym latem lub jesienią pomarańczowe skupienia mogą być zastępowane przez ciemnobrunatne do czarnych telia.
• Silna, wielokrotna defoliacja powoduje słabszy przyrost wysokości i grubości oraz gorsze drewnienie młodych pędów.
• Podobne objawy wywołują inne gatunki rdzy topoli, dlatego identyfikację gatunkową należy traktować jako wstępną bez potwierdzenia laboratoryjnego.

Źródłem infekcji są przede wszystkim zarodniki przenoszone przez wiatr. Wiosną bazydiospory mogą przemieszczać się z porażonych liści topoli na modrzewie, a ecjospory z modrzewi wracają na rozwijające się liście topól. Po pojawieniu się urediniów kolejne pokolenia urediniospor szybko rozprzestrzeniają chorobę w obrębie plantacji i między sąsiednimi drzewami.

Ryzyko zwiększają: wilgotne liście utrzymujące się przez wiele godzin, deszczowa lub mglista pogoda, gęste rzędy, jednoklonowe nasadzenia, podatny materiał szkółkarski oraz pozostawione porażone liście. Samo usunięcie jednego drzewa zwykle nie zatrzyma choroby, jeśli w pobliżu znajdują się inne zakażone topole lub modrzewie.

Melampsora larici-populina jest rdzą różnozarodnikową i pełnocyklową. Zwykle rozwija pięć typów zarodników na dwóch niespokrewnionych rodzajach gospodarzy. Na topoli powstają uredinia i telia, natomiast na modrzewiu wiosną rozwijają się stadia płciowe oraz ecja.

Telia zimują głównie na opadłych, porażonych liściach topoli. Wiosną wytwarzają podstawczaki i bazydiospory, które z wiatrem docierają do młodych igieł modrzewia. Na modrzewiu tworzą się najpierw spermogonia, a następnie żółtawe ecja z ecjosporami. Ecjospory zakażają liście topoli, gdzie powstają pomarańczowe uredinia. Urediniospory wielokrotnie zakażają kolejne liście w czasie wilgotnej części lata. Pod koniec sezonu tworzą się telia i cykl może rozpocząć się ponownie.

W niektórych warunkach grzyb może przetrwać także na żywych, długo utrzymujących liście topolach, dlatego obecność modrzewia nie zawsze jest konieczna do podtrzymania lokalnego ogniska.

Na pojedynczym drzewie ozdobnym, które zachowuje wigor, zwykle wystarcza poprawa przewiewności, usunięcie silnie porażonych opadłych liści i ograniczenie zwilżania ulistnienia. Pojedyncze liście z urediniami nie wymagają wycinania całych konarów; zabieg taki ma sens tylko wtedy, gdy porażenie dotyczy młodych, łatwo dostępnych pędów i jest częścią szerszego programu sanitarnego.

W szkółkach i plantacjach decyzję o ochronie chemicznej należy podejmować na podstawie monitoringu, podatności klonu, fazy rozwoju liści oraz lokalnej presji choroby. Zabiegi ochronne, jeśli są prawnie dopuszczone i uzasadnione, powinny być wykonywane zapobiegawczo lub na początku infekcji zgodnie z aktualną etykietą produktu. Nie należy stosować preparatów przeznaczonych dla innych upraw ani opierać rozpoznania wyłącznie na pomarańczowym nalocie.

Gdy choroba występuje corocznie i prowadzi do silnej defoliacji, skuteczniejsza od doraźnego leczenia bywa wymiana najbardziej podatnego klonu na materiał tolerancyjny oraz korekta zagęszczenia i lokalnych warunków wilgotnościowych.

W ochronie ekologicznej i integrowanej najważniejsze jest ograniczanie presji inokulum oraz poprawa warunków wzrostu:

• regularnie kontroluj dolną stronę liści od późnej wiosny do końca lata, zwłaszcza po okresach deszczowej i wilgotnej pogody;
• usuwaj i utylizuj silnie porażone, opadłe liście przed następną wiosną, o ile jest to wykonalne w ogrodzie lub szkółce;
• unikaj zraszania liści i podlewaj bezpośrednio pod rośliny;
• utrzymuj odpowiednie odstępy między drzewami i rzędami, aby szybciej obsychały liście;
• ograniczaj nadmierne nawożenie azotem, które sprzyja bujnemu, dłużej miękkiemu ulistnieniu;
• w nowych nasadzeniach wybieraj sprawdzone, mniej podatne klony topoli odpowiednie dla lokalnych warunków;
• nie usuwaj automatycznie wszystkich modrzewi: decyzję o ich ograniczeniu należy podejmować lokalnie, z uwzględnieniem ochrony przyrody, bezpieczeństwa i wartości siedliskowej drzew.

W Polsce ochronę najlepiej rozpocząć od prawidłowego doboru materiału i obserwacji, a nie od z góry ustalonego programu oprysków.

• kupuj zdrowe, sprawdzone sadzonki z legalnego źródła i obserwuj nowy materiał przez cały okres aktywnego wzrostu;
• wybieraj klony o potwierdzonej tolerancji na rdzę w warunkach zbliżonych do stanowiska;
• nie zakładaj bardzo gęstych, jednolitych nasadzeń na stanowiskach o częstym zaleganiu wilgoci;
• zapewnij światło, przewiew i właściwe warunki glebowe, aby liście szybciej obsychały;
• od wiosny prowadź cotygodniowy monitoring liści, zapisując datę pierwszych plam, klon oraz tempo rozwoju objawów;
• jesienią usuń możliwie dużo porażonych liści spod młodych drzew i w szkółkach;
• przy powtarzających się, silnych infekcjach zidentyfikuj wszystkie topole i modrzewie w sąsiedztwie oraz rozważ konsultację z fitopatologiem.

• Patogen jest obligatoryjnym biotrofem, więc rozwija się w żywych tkankach gospodarza.
• Największe szkody powoduje nie pojedyncza plama, lecz wielokrotne letnie cykle urediniospor prowadzące do defoliacji.
• Modrzew zwykle odgrywa rolę gospodarza przemiany wiosennej i może dostarczać ecjospor zakażających topole.
• Rdze topoli są grupą chorób o bardzo podobnych objawach; obecność pomarańczowych urediniów nie jest wystarczającą podstawą do oznaczenia gatunku.
• Podatność silnie zależy od gatunku, mieszańca, klonu i lokalnej populacji patogenu; odporność niektórych klonów może z czasem ulec przełamaniu.