Wirus krzaczastego karłowacenia maliny (RBDV)

Wirus krzaczastego karłowacenia maliny (RBDV) to układowa choroba wirusowa malin i innych roślin z rodzaju Rubus, przenoszona przede wszystkim z zakażonym pyłkiem oraz nasionami. Może powodować chlorozę liści, słaby lub krzaczasty wzrost, gorsze zawiązywanie owoców i rozpadające się, nierówne maliny, ale niekiedy przebiega bez widocznych objawów. Rozpoznanie wymaga badania laboratoryjnego.

Wirus krzaczastego karłowacenia maliny jest wirusem układowym występującym w tkankach wegetatywnych i generatywnych, w tym w pyłku oraz nasionach. U podatnych odmian malin może wywoływać żółknięcie lub mozaikowatość liści, skrócenie i osłabienie pędów, ograniczone kwitnienie oraz zawiązywanie owoców. Typowym, choć nieswoistym objawem jest kruszenie się owoców: część pestkowców nie wypełnia się, przez co owoc jest nierówny, suchawy i rozpada się podczas zbioru. Sam wygląd owoców nie wystarcza do diagnozy, ponieważ podobne objawy powodują inne wirusy, zaburzenia odżywiania, stres wodny i słabe zapylanie. W Polsce podejrzenie warto potwierdzić w laboratorium diagnostycznym metodą serologiczną lub molekularną.

Objawy zależą od odmiany, izolatu wirusa, wieku rośliny i obecności innych patogenów.

• jasnozielone lub żółtawe przebarwienia, chloroza albo delikatna mozaika liści;
• osłabione, krótsze lub nietypowo krzaczaste pędy;
• mniej kwiatów, słabsze zawiązywanie owoców i nierównomierny plon;
• małe, zdeformowane lub „kruszące się” owoce z nie w pełni rozwiniętymi pestkowcami;
• brak wyraźnych objawów u odmian tolerancyjnych lub w pojedynczych infekcjach.

Silne objawy mogą pojawić się dopiero przy współzakażeniu innymi wirusami malin. Nie należy rozpoznawać RBDV wyłącznie na podstawie żółtych liści ani rozpadających się owoców.

Główną drogą przenoszenia jest zakażony pyłek. Pszczoły i inne owady zapylające mogą przenosić go między kwiatami malin i innych podatnych roślin Rubus. Wirus może również przechodzić przez nasiona i zakażać siewki.

Największe ryzyko długodystansowego zawleczenia stwarza zakażony materiał rozmnożeniowy. Zakażenie mechaniczne lub przez szczepienie jest możliwe w warunkach eksperymentalnych albo podczas rozmnażania, lecz nie uważa się ich za główną naturalną drogę szerzenia w polu. Brak jest wiarygodnie potwierdzonego, stałego wektora owadziego.

Po zakażeniu wirus pozostaje w roślinie przez wiele lat i może występować także w organach rozmnażania.

W okresie kwitnienia zakażony pyłek trafia na znamię zdrowego kwiatu. Podczas kiełkowania łagiewki pyłkowej wirus może przejść do tkanek rośliny zapylanej, a następnie do rozwijających się nasion. W ten sposób infekcja rozprzestrzenia się poziomo między kwiatami oraz pionowo na siewki.

W plantacji malin wymiana pyłku przez pszczoły i inne owady zapylające może z sezonu na sezon zwiększać udział zakażonych roślin. Tempo tego procesu zależy od podatności odmiany, zgodności terminów kwitnienia, aktywności zapylaczy i obecności innych wirusów.

Nie istnieje skuteczne leczenie polowe usuwające RBDV z zakażonej maliny, jeżyny lub innej rośliny żywicielskiej. Podejrzenie potwierdź w laboratorium, ponieważ objawy są podobne do skutków innych wirusów, niedoborów pokarmowych, suszy i problemów z zapylaniem.

W ogrodzie przydomowym najlepiej usunąć potwierdzone zakażone rośliny wraz z koroną i korzeniami oraz zutylizować je poza kompostownikiem. W uprawie towarowej lub mateczniku rośliny dodatnie usuwa się zgodnie z wymaganiami programu kwalifikacji i dokumentacją szkółkarską, a stanowisko uzupełnia przebadanym materiałem. Odmiany tolerancyjne mogą ograniczać straty, ale tolerancja nie oznacza braku wirusa ani bezpieczeństwa materiału rozmnożeniowego.

Nie ma biologicznego preparatu, który wyleczyłby zakażoną malinę. Najskuteczniejsze działania mają charakter sanitarny i profilaktyczny:

• kupuj sadzonki malin i jeżyn z legalnego, wiarygodnego źródła, najlepiej przebadane wirusologicznie;
• nie pobieraj odrostów, sadzonek ani nasion z roślin o niejasnym pochodzeniu;
• potwierdzone zakażone rośliny usuń wraz z koroną i możliwie dużą częścią korzeni; nie przenoś ich do kompostu;
• dezynfekuj narzędzia między roślinami, zwłaszcza podczas cięcia i rozmnażania;
• ograniczaj dzikie, opuszczone i samosiewne maliny oraz jeżyny w bezpośrednim sąsiedztwie plantacji;
• utrzymuj dobrą kondycję roślin, prawidłowe nawodnienie i nawożenie, aby nie nasilać objawów stresowych;
• monitoruj plantację w czasie kwitnienia i owocowania, zwracając uwagę na powtarzalne objawy w całych rzędach.

Zakładaj nowe nasadzenia wyłącznie ze zdrowego, kwalifikowanego i — gdy jest to dostępne — wirusotestowanego materiału. Nie rozmnażaj roślin z objawami żółknięcia, kruszenia owoców, słabego zawiązywania lub nietypowego krzaczastego wzrostu.

• usuń i zniszcz potwierdzone zakażone rośliny, nie wykorzystując ich odrostów ani sadzonek;
• przed założeniem cennej plantacji lub matecznika zleć testy laboratoryjne;
• oddzielaj nowe nasadzenia od starych, zaniedbanych plantacji oraz dzikich malin i jeżyn, o ile warunki gospodarstwa na to pozwalają;
• utrzymuj higienę narzędzi i nie pobieraj materiału do szczepienia z nieprzebadanych roślin;
• pamiętaj, że samo wycięcie kilku objawowych pędów nie usuwa wirusa z zakażonej korony.

• RBDV jest jednym z najważniejszych wirusów związanych z rozpadającymi się owocami malin.
• Wirus może pozostawać bezobjawowy, dlatego wizualna kontrola roślin nie zastępuje testów laboratoryjnych.
• Naturalne rozprzestrzenianie wiąże się przede wszystkim z pyłkiem i nasionami; nie ma uznanego, stałego wektora owadziego.
• Współzakażenia z innymi wirusami Rubus mogą znacznie zwiększać karłowacenie, chlorozę i straty plonu.
• RBDV jest uwzględniany w europejskich schematach kwalifikacji i testowania materiału rozmnożeniowego rodzaju Rubus.