Helmintosporioza zbóż i traw
Choroba

Helmintosporioza zbóż i traw

Bipolaris sorokiniana
W skrócie

Krótkie przedstawienie: Helmintosporioza zbóż i traw

Helmintosporioza zbóż i traw, powodowana przez grzyb Bipolaris sorokiniana, może występować jako plamistość liści, zgorzel siewek, zgnilizna korzeni i korony oraz czernienie ziarna. Najczęściej dotyczy pszenicy i jęczmienia, ale poraża także inne trawy, w tym murawy. Rozpoznanie na podstawie samych plam bywa niepewne, dlatego przy silnych lub nietypowych objawach warto wykonać analizę laboratoryjną.

Szybka identyfikacja

Typowe warunki

Dotknięte części roślinyLiście, pochwy liściowe, siewki, korzenie, korony, kłącza, rozłogi, kłosy i dojrzałe ziarno zbóż.
Korzystne warunkiDługotrwałe zwilżenie liści, wysoka wilgotność, gęsty łan lub nisko koszona darń, ciepła gleba i ciepła pogoda, resztki porażonych roślin, zakażone nasiona oraz stres suszy lub niedobory pokarmowe; w murawach szczególnie sprzyjające są okresy około 21–32°C z długo utrzymującą się wilgocią.
Poradnik roślinny

Przegląd

Choroba rozwija się na różnych organach traw. W zbożach polowych może obejmować siewki, pochwy liściowe, liście, korzenie, korony, kłosy i ziarno. Na pszenicy oraz jęczmieniu typowe są brunatne plamy liściowe, osłabienie krzewienia, ciemnienie nasady pędów i korzeni oraz czarny koniec ziarniaka. W murawach początkowe plamki liści mogą przechodzić w uszkodzenie pochew, koron, kłączy i rozłogów, powodując przerzedzenie darni. Identyfikacja polowa nie jest swoista; w cennych uprawach lub przy nietypowym zamieraniu wskazane jest badanie laboratoryjne.

Poradnik roślinny

Objawy i rozpoznawanie

Na pszenicy i jęczmieniu siewki mogą słabo wschodzić, być zahamowane we wzroście i mieć ciemnobrunatne zmiany przy nasadzie pochew liściowych. Korzenie oraz korona brunatnieją lub czernieją, a system korzeniowy jest słabo rozwinięty.

Plamistość liści tworzy owalne do wydłużonych plamy jasnobrunatne, brunatne lub prawie czarne. Z czasem plamy powiększają się i zlewają, prowadząc do zasychania liści. Na dojrzałym ziarnie może pojawić się black point, czyli ciemne przebarwienie skupione przy końcu zarodkowym ziarniaka.

Na trawnikach widoczne są drobne brunatne, purpurowobrunatne lub ciemno obrzeżone plamki z jaśniejszym, słomkowym środkiem i niekiedy żółtą obwódką. Przy silnym porażeniu zamierają całe blaszki, pochwy i korony, a darń przerzedza się nieregularnymi, brunatnymi płatami.

Poradnik roślinny

Przyczyny i rozprzestrzenianie

Pierwotnym źródłem choroby są zakażone lub zanieczyszczone nasiona, porażone resztki zbóż, słoma, filc darniowy, samosiewy i podatne chwasty trawiaste. Zarodniki przenoszą się z wiatrem, przez deszcz i zraszanie, a także na kołach, narzędziach, kosiarkach, obuwiu oraz w mokrych ścinkach. Ryzyko rośnie w gęstych łanach i murawach, przy częstym niskim koszeniu, długim zwilżeniu liści, wysokiej wilgotności, złym drenażu, nadmiernym nawożeniu azotem oraz po okresach stresu suszowego i ponownym zwilżeniu.

Poradnik roślinny

Cykl życia i przetrwanie

Grzyb przetrwa między sezonami jako grzybnia i zarodniki w zakażonych nasionach, resztkach pożniwnych, słomie, filcu darniowym oraz porażonych częściach murawy. Nasiona mogą przenosić infekcję na siewki i powodować zgorzel wschodzących roślin. Zarodniki rozprzestrzeniają się z wiatrem, kroplami deszczu i nawadniania, a lokalnie także przez sprzęt, ludzi oraz mokre ścinki trawy. Po wykiełkowaniu w warunkach wilgoci grzyb zakaża liście i młode tkanki. Plamy liściowe wytwarzają kolejne zarodniki, umożliwiając infekcje wtórne. Przy stresie roślin lub korzystnej temperaturze infekcja może przechodzić do korony i korzeni.

Poradnik roślinny

Zwalczanie i ochrona

Nie istnieje zabieg, który reliably wyleczy silnie porażone korzenie, korony lub ziarno. Najpierw potwierdź rozpoznanie, ponieważ podobne objawy powodują m.in. fuzariozy, inne plamistości liści, susza, niedobory i uszkodzenia mechaniczne.

  • Na plantacji usuń lub ogranicz źródła inokulum: samosiewy, silnie porażone resztki i materiał siewny niskiej jakości.
  • W kolejnych sezonach zmień następstwo roślin i wybierz mniej podatną odmianę.
  • Na murawie skoryguj wysokość koszenia, podlewanie, nawożenie i drenaż; w miejscach silnie przerzedzonych usuń chore resztki i wykonaj dosiew odpowiednią mieszanką.
  • Zabiegi fungicydowe rozważaj wyłącznie po potwierdzeniu problemu, we właściwej fazie rozwoju i zgodnie z aktualną polską etykietą środka dopuszczonego do konkretnej uprawy.

W przypadku zgnilizny korzeni i korony działania zapobiegawcze przed siewem oraz ograniczanie stresu roślin są zwykle ważniejsze niż próba ratowania już zamierających roślin.

Poradnik roślinny

Łagodna i biologiczna ochrona

Największe znaczenie ma ograniczanie źródeł inokulum i poprawa kondycji roślin:

  • stosuj zdrowy, kwalifikowany materiał siewny o potwierdzonej jakości fitosanitarnej;
  • włączaj w płodozmianie rośliny niebędące zbożami, gdy warunki gospodarstwa na to pozwalają;
  • zwalczaj samosiewy pszenicy, jęczmienia i innych traw, które podtrzymują infekcję;
  • ograniczaj pozostawianie porażonej słomy i resztek oraz unikaj przemieszczania mokrego materiału roślinnego;
  • na trawnikach usuwaj nadmiar filcu, czyść sprzęt po pracy na chorej powierzchni i dosiewaj odmiany o lepszej tolerancji;
  • utrzymuj zbilansowane nawożenie, bez nadmiaru azotu, oraz poprawiaj odpływ wody i przewiewność stanowiska.

Biologiczne preparaty mikrobiologiczne mogą być rozważane wyłącznie wtedy, gdy są legalnie dopuszczone w Polsce do danego zastosowania i mają wiarygodne dane dla konkretnej uprawy.

Poradnik roślinny

Zapobieganie

W Polsce podstawą profilaktyki jest używanie zdrowego materiału siewnego, prawidłowy płodozmian i ograniczanie ciągłości upraw zbożowych. Wybieraj odmiany o udokumentowanej odporności lub tolerancji, jeśli takie cechy są dostępne dla danej uprawy i regionu.

  • Nie wysiewaj partii ziarna z objawami czernienia ani o nieznanym stanie zdrowotnym bez odpowiedniej oceny.
  • Kontroluj samosiewy zbóż i trawy na miedzach oraz w sąsiedztwie plantacji.
  • Unikaj nadmiernego azotu i utrzymuj nawożenie oparte na analizie gleby.
  • Poprawiaj drenaż, ograniczaj zacienienie i nie utrzymuj liści mokrych przez noc.
  • Na trawnikach dobieraj wysokość koszenia do gatunku, unikaj bardzo niskiego koszenia, podlewaj rzadziej i głębiej oraz koś, gdy darń jest sucha.
  • Dezynfekuj lub dokładnie oczyszczaj sprzęt po pracy na porażonych powierzchniach i nie przenoś mokrych ścinków.

Przy podejrzeniu choroby pobierz całe rośliny wraz z korzeniami, a w przypadku ziarna także reprezentatywną próbkę, i przekaż ją do laboratorium diagnostycznego.

Poradnik roślinny

Ciekawostki

  • Gatunek był wcześniej opisywany pod nazwami związanymi z rodzajami Helminthosporium, Drechslera i Cochliobolus, dlatego starsza literatura może używać innych kombinacji taksonomicznych.
  • Ten sam patogen może powodować różne obrazy chorobowe: od zgorzeli siewek i zgnilizny korzeni po plamistość liści i czernienie ziarna.
  • Na murawach faza liściowa bywa mniej szkodliwa niż późniejsze porażenie koron i korzeni, które prowadzi do przerzedzenia darni.
  • Brunatne plamy wywoływane przez Bipolaris są podobne do zmian powodowanych przez inne grzyby, a sam wygląd plamy zwykle nie wystarcza do pewnego oznaczenia gatunku.
Ważna uwaga dotycząca ochrony roślin

Nie stosuj fungicydu wyłącznie na podstawie podobieństwa objawów. W Polsce używaj tylko środków ochrony roślin aktualnie dopuszczonych do stosowania w danej uprawie i przeciwko danemu problemowi; przestrzegaj obowiązującej etykiety, dawek, terminów oraz wymagań dotyczących ochrony użytkownika i środowiska. Skuteczność zabiegów zależy od gatunku gospodarza, fazy choroby i lokalnej rejestracji.

Rośliny żywicielskie

Rośliny dotknięte problemem

1 powiązana karta

Poniższe rośliny są powiązane z tym problemem na podstawie ustrukturyzowanych danych o roślinach żywicielskich. Lista aktualizuje się automatycznie po utworzeniu nowej karty rośliny.