Czerń krzyżowych (alternarioza kapusty)

Czerń krzyżowych, nazywana także alternariozą kapusty lub czarną plamistością, jest chorobą grzybową roślin kapustowatych. Na starszych liściach pojawiają się brunatnoczarne plamy z koncentrycznym rysunkiem, które mogą zasychać i wykruszać się. Patogen przenosi się z nasion, resztek roślinnych i chwastów, szczególnie łatwo podczas długotrwałego zwilżenia liści. Objawy nie pozwalają jednak pewnie odróżnić A. brassicae od innych gatunków Alternaria.

Pierwsze objawy to drobne, jasno- lub ciemnobrunatne punkty, najczęściej na starszych, dolnych liściach. Plamy stopniowo powiększają się, ciemnieją i często tworzą koncentryczne pierścienie przypominające tarczę strzelniczą. Wokół nekroz może występować żółtawa lub żółtozielona obwódka.

Starsze zmiany zasychają, stają się kruche, pękają i mogą wypadać, dając efekt dziurkowania liścia. Przy silnym porażeniu plamy zlewają się, ograniczają powierzchnię asymilacyjną i prowadzą do przedwczesnego żółknięcia oraz opadania liści. Na brokule i kalafiorze mogą pojawiać się brunatnoczarne ogniska pogarszające jakość róż i przyspieszające ich gnicie w wilgotnych warunkach.

W uprawach nasiennych możliwe są objawy na liścieniach, ogonkach, łodygach, kwiatach, łuszczynach i rozwijających się nasionach. Obraz wzrokowy jest pomocny, ale nie rozstrzyga, który gatunek Alternaria jest sprawcą.

• Małe brunatne, szare lub czarne plamki na starszych liściach.
• Koncentryczne pierścienie i niekiedy żółtawa obwódka wokół zmian.
• Pękanie, wykruszanie się środka plamy i efekt dziurkowania.
• Ciemne smugi lub nekrozy na liścieniach, ogonkach i łodygach młodych roślin.
• Zlewanie się plam, zasychanie liści i przedwczesna defoliacja.
• Brunatne lub czarne plamy na różach brokułu i kalafiora, z szybkim pogorszeniem jakości przy utrzymującej się wilgoci.
• W plantacjach nasiennych: plamy na kwiatach i łuszczynach oraz pomarszczone, słabiej kiełkujące nasiona.

Objawy mogą przypominać czarną zgniliznę kapustnych, plamistości bakteryjne, uszkodzenia przymrozkowe i inne choroby Alternaria. Przy cennej plantacji lub potrzebie potwierdzenia gatunku wskazane jest badanie laboratoryjne.

Choroba jest najczęściej zawlekana z zakażonymi nasionami, rozsadą lub resztkami po poprzedniej uprawie. Zarodniki mogą przetrwać na porażonym materiale roślinnym i być przenoszone przez wiatr, deszcz, zraszanie, narzędzia, obuwie oraz maszyny.

Ryzyko zwiększają częste opady, rosa, podlewanie nadziemne, gęsty łan, słaba cyrkulacja powietrza, stanowisko z odpływem wody z wcześniejszej plantacji kapustowatych oraz obecność chwastów żywicielskich. Nadmierne nawożenie azotem może sprzyjać bujnemu, długo zwilżającemu się ulistnieniu i pogorszeniu nasilenia choroby.

Patogen może przetrwać na powierzchni lub w nasionach oraz w porażonych resztkach roślin kapustowatych. Dodatkowym źródłem inokulum są samosiewy i chwasty z rodziny kapustowatych. W sprzyjających warunkach na nekrotycznych tkankach tworzą się zarodniki konidialne.

Konidia są przenoszone przez wiatr, rozpryskującą się wodę, deszcz, narzędzia, maszyny i kontakt podczas prac pielęgnacyjnych. Do kiełkowania i infekcji potrzebują wilgotnej powierzchni rośliny. Po kilku dniach pojawiają się plamy, które mogą wytwarzać kolejne zarodniki i powodować wtórne infekcje w tym samym sezonie.

Choroba może wystąpić wcześnie, jeśli źródłem są zakażone nasiona lub rozsada, albo nasilać się później, gdy wzrasta liczba okresów z rosą, opadami i wysoką wilgotnością.

Przy pierwszych, nielicznych zmianach usuń porażone liście lub całe rośliny, jeśli ich usunięcie nie osłabi nadmiernie plonu. Ogranicz zwilżanie części nadziemnych, popraw przewiew i przerwij nawożenie azotem do czasu oceny stanu roślin.

Na plantacji towarowej zabiegi ochronne mają największy sens po rozpoznaniu pierwszych objawów i przed rozwojem licznych, zlewających się plam. Wybór środka, termin, liczba zabiegów i okres karencji muszą wynikać z aktualnej polskiej etykiety dla konkretnej uprawy. Przy podejrzeniu odporności nie powtarzaj wielokrotnie preparatów o tym samym mechanizmie działania; podstawą pozostają działania agrotechniczne.

Jeśli objawy szybko obejmują róże brokułu lub kalafiora, rozważ konsultację z doradcą ochrony roślin i laboratoryjne potwierdzenie sprawcy, ponieważ podobne objawy powodują inne gatunki Alternaria i patogeny bakteryjne.

W ogrodzie i produkcji ekologicznej najważniejsze są działania ograniczające źródło zarodników oraz czas zwilżenia liści:

• kupuj kwalifikowane lub przebadane nasiona i zdrową rozsadę;
• usuwaj porażone rośliny albo silnie chore liście, nie pozostawiając ich na kompoście przydomowym;
• po zbiorze dokładnie usuń i przyspiesz rozkład resztek kapustowatych;
• zwalczaj samosiewy oraz chwasty kapustowate w uprawie i na jej obrzeżach;
• podlewaj przy gruncie, najlepiej rano, i unikaj pracy w mokrej plantacji;
• zachowuj przewiewne odstępy oraz co najmniej trzyletnią przerwę przed ponowną uprawą kapustowatych na tym samym stanowisku.

Preparaty mikrobiologiczne lub środki dopuszczone w rolnictwie ekologicznym mogą mieć działanie ograniczające, ale ich skuteczność zależy od konkretnej uprawy, terminu i etykiety obowiązującej w Polsce.

• Wybieraj nasiona z wiarygodnego źródła oraz rozsadę bez plam na liściach i liścieniach.
• Nie pobieraj nasion z porażonych roślin.
• Stosuj co najmniej trzyletnie zmianowanie bez kapustowatych; na stanowiskach silnie porażonych unikaj także kapustowatych jako międzyplonu.
• Po zbiorze usuń lub dokładnie przyoruj rozdrobnione resztki, aby przyspieszyć ich rozkład.
• Usuwaj chwasty i samosiewy kapustowatych.
• Zapewnij przewiew: w przydomowej uprawie brokułu zwykle sprawdza się około 25–45 cm między roślinami i 45–90 cm między rzędami, zależnie od odmiany i stanowiska.
• Podlewaj glebę, nie liście; unikaj zraszania wieczorem.
• Nie przenoś narzędzi ani rąk z mokrych, chorych roślin na zdrowe bez ich umycia i dezynfekcji.
• Monitoruj dolne liście od początku sezonu oraz po okresach deszczowej, wilgotnej pogody.

• Nazwa „czerń krzyżowych” odnosi się do ciemnych, nekrotycznych plam typowych dla choroby.
• Podobny obraz mogą powodować różne gatunki Alternaria, dlatego nazwa gatunkowa patogenu nie powinna być ustalana wyłącznie ze zdjęcia.
• Najstarsze liście są często porażane jako pierwsze, ponieważ znajdują się bliżej gleby i łatwiej dociera do nich woda z rozpryskującymi się zarodnikami.
• Zakażony materiał siewny może nie tylko przenosić chorobę, lecz także pogarszać wschody i sprzyjać zgorzeli siewek.
• Na plantacjach nasiennych porażenie łuszczyn może obniżać jakość i zdolność kiełkowania nasion.