
Mątwik agresywny
Globodera pallidaKrótkie przedstawienie: Mątwik agresywny
Mątwik agresywny (*Globodera pallida*) jest kwarantannowym, glebowym nicieniem pasożytującym głównie na ziemniaku i innych roślinach psiankowatych. Żeruje w korzeniach, przez co powoduje placowe osłabienie wzrostu, żółknięcie, więdnięcie oraz spadek liczby i wielkości bulw. Podejrzenie potwierdza się badaniem gleby lub korzeni, a nie samą obserwacją liści.
Typowe warunki
Przegląd
Mątwik agresywny jest nicieniem glebowym, który atakuje przede wszystkim korzenie ziemniaka. Po wniknięciu do młodego korzenia osobnik młodociany tworzy wyspecjalizowane miejsce żerowania i ogranicza sprawność systemu korzeniowego. Nie jest to choroba liściowa, dlatego objawy na części nadziemnej mogą być słabe albo nie występować.
W Polsce Globodera pallida podlega obowiązkowi zwalczania. Podejrzenie należy zgłosić do właściwego Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Roślin i Nasiennictwa. Nie należy samodzielnie przenosić gleby, roślin ani bulw z podejrzanego pola.
Objawy i rozpoznawanie
Objawy zwykle występują placowo, ponieważ zagęszczenie cyst w glebie jest nierównomierne.
- nierówny, zahamowany lub karłowy wzrost ziemniaków,
- jasnozielone albo żółknące liście, przedwczesne zasychanie i więdnięcie podczas suszy lub upału,
- słabiej rozwinięty system korzeniowy,
- mniejsza liczba bulw oraz bulwy drobniejsze i nierówne pod względem wielkości,
- przy silnym porażeniu możliwe są nekrotyczne lub zapadnięte miejsca na bulwach.
Najbardziej charakterystyczne są bardzo małe, kuliste samice i cysty przy korzeniach. U G. pallida samice pozostają białawe lub kremowe, a następnie ciemnieją. Ich wygląd może jednak przypominać cysty mątwika ziemniaczanego (G. rostochiensis), dlatego gatunku nie należy oznaczać wyłącznie na podstawie koloru.
Przyczyny i rozprzestrzenianie
Najczęściej agrofag rozprzestrzenia się wraz z zasiedloną glebą i materiałem roślinnym. Źródłem mogą być:
- ziemia przyklejona do sadzarek, kopaczek, kombajnów, ciągników, narzędzi i obuwia,
- niekwalifikowane sadzeniaki oraz ukorzeniony materiał roślinny,
- bulwy, opakowania, pojemniki i odpady z sortowania zanieczyszczone glebą,
- transport gleby, obornika lub resztek roślinnych z porażonego stanowiska.
Populacja wzrasta przy częstej uprawie ziemniaka i innych podatnych psiankowatych. Wiatr nie jest zwykle głównym sposobem dalekiego przenoszenia, choć erozja, spływ i przemieszczanie gleby mogą ułatwiać lokalne rozprzestrzenianie.
Cykl życia i przetrwanie
Jaja pozostają chronione wewnątrz trwałej cysty, będącej stwardniałym ciałem obumarłej samicy. W pobliżu korzeni żywiciela, zwłaszcza ziemniaka, wydzieliny korzeniowe pobudzają wylęg drugiego stadium młodocianego.
Młodociane przemieszczają się w glebie, wnikają do młodych korzeni i przechodzą kolejne linienia. Samce wracają do gleby, natomiast samice pozostają przy korzeniu i powiększają się, wypełniając jajami. Po obumarciu ich ciało twardnieje i tworzy cystę zawierającą nawet kilkaset jaj. Cysty mogą przetrwać w glebie przez wiele lat, a ich wylęg zależy między innymi od obecności żywiciela, temperatury, wilgotności, odmiany ziemniaka i populacji nicienia.
Zwalczanie i ochrona
Nie istnieje prosta, domowa metoda pewnego usunięcia G. pallida z gleby. Po wykryciu lub uzasadnionym podejrzeniu przerwij przemieszczanie gleby, roślin i sprzętu oraz skontaktuj się z właściwym WIORiN.
- wykonaj potwierdzające badanie gleby i, jeśli to możliwe, korzeni,
- zastosuj urzędowo określoną kwarantannę lub inne ograniczenia fitosanitarne,
- przez wymagany okres nie uprawiaj podatnych żywicieli na zasiedlonym stanowisku,
- wykorzystuj odmiany ziemniaka odporne na potwierdzony gatunek i patotyp, zgodnie z zaleceniami inspekcji,
- systematycznie zwalczaj samosiewy ziemniaka i chwasty psiankowate.
Środki chemiczne, jeśli są prawnie dopuszczone, zwykle nie zapewniają eradykacji i nie zastępują kwarantanny, higieny sprzętu, rotacji ani badań kontrolnych.
Łagodna i biologiczna ochrona
W ogrodzie i gospodarstwie najskuteczniejsze są działania zapobiegające przemieszczaniu cyst oraz długotrwałe ograniczanie żywicieli.
- kupuj wyłącznie kwalifikowane, zdrowe sadzeniaki z legalnego źródła,
- czyść koła, narzędzia, obuwie, skrzynie i maszyny z gleby przed przejazdem na inne pole,
- usuwaj samosiewy ziemniaka oraz chwasty psiankowate, zwłaszcza z rodzaju Solanum,
- stosuj możliwie długą zmianę roślin, z udziałem zbóż i innych roślin nieżywicielskich,
- wybieraj odmiany ziemniaka o potwierdzonej odporności na odpowiedni gatunek i patotyp, jeżeli są dostępne dla danego stanowiska.
Metody biologiczne i dodatki organiczne mogą wspierać ogólną zdrowotność gleby, lecz nie powinny być przedstawiane jako pewna metoda eradykacji G. pallida.
Zapobieganie
Przed założeniem uprawy ziemniaka na stanowisku o nieznanej historii warto wykonać badanie gleby zgodnie z procedurą uzgodnioną z PIORiN lub laboratorium fitosanitarnym. W razie podejrzenia nie pobieraj przypadkowej, małej próbki z jednego miejsca, ponieważ cysty są rozmieszczone nierównomiernie.
- prowadź historię pól i zapisuj pochodzenie sadzeniaków,
- nie przenoś gleby, bulw ani sprzętu z podejrzanego stanowiska,
- stosuj kwalifikowany materiał sadzeniowy,
- niszcz samosiewy ziemniaka i chwasty psiankowate,
- planuj wieloletnią zmianę roślin,
- dobieraj odmiany odporne wyłącznie na podstawie informacji dotyczącej wykrytego gatunku i patotypu.
Po urzędowym wykryciu należy bezwzględnie przestrzegać decyzji, ograniczeń w przemieszczaniu i zaleceń inspekcji. Sama zmiana uprawy nie jest dowodem, że pole zostało uwolnione od cyst.
Ciekawostki
- Cysty są zwykle mniejsze niż 1 mm i dlatego mogą pozostać niezauważone podczas zwykłego oglądania roślin.
- Objawy nadziemne są nieswoiste i mogą przypominać suszę, niedobór składników pokarmowych, zagęszczenie gleby lub inne problemy korzeniowe.
- Najważniejszym sposobem wykrywania jest analiza reprezentatywnej próby gleby, a nie ocena samego ulistnienia.
- W Polsce w monitoringu fitosanitarnym stosuje się nazwę „mątwik agresywny”.
- Samotna rotacja ogranicza liczebność populacji, ale nie oznacza szybkiego wyniszczenia agrofaga.
Nie stosuj preparatów nematobójczych bez sprawdzenia ich aktualnego, prawnego zezwolenia w Polsce dla konkretnej uprawy i zwalczanego organizmu. Jeżeli taki środek jest dopuszczony, używaj go wyłącznie zgodnie z aktualną etykietą, dawką, terminem i wymaganiami bezpieczeństwa. W przypadku agrofaga kwarantannowego pierwszeństwo mają decyzje i zalecenia PIORiN oraz działania fitosanitarne, a nie rutynowy oprysk.
Rośliny dotknięte problemem
Poniższe rośliny są powiązane z tym problemem na podstawie ustrukturyzowanych danych o roślinach żywicielskich. Lista aktualizuje się automatycznie po utworzeniu nowej karty rośliny.
Papryka (Capsicum annuum) – uprawa i pielęgnacjaCapsicum annuum
Bishop’s Crown (Capsicum annuum ‘Bishop’s Crown’)Capsicum annuum 'Bishop's Crown'
Cherry Bomb (Capsicum annuum ‘Cherry Bomb’)Capsicum annuum 'Cherry Bomb'
Papryka chili Explosive Ember (Capsicum annuum ‘Explosive Ember’)Capsicum annuum 'Explosive Ember'
Numex Twilight (Capsicum annuum ‘Numex Twilight’)Capsicum annuum 'Numex Twilight'
Purple Beauty (Capsicum annuum ‘Purple Beauty’)Capsicum annuum 'Purple Beauty'
Papryka Serrano (Capsicum annuum ‘Serrano’)Capsicum annuum 'Serrano'
Capsicum baccatum – poradnik uprawyCapsicum baccatum
Papryka chili yellow lantern (Capsicum chinense) – uprawa i pielęgnacjaCapsicum chinense
Solanum scabrum – uprawa w PolsceSolanum scabrum
Solanum melongena – uprawa bakłażanaSolanum melongena
Solanum macrocarponSolanum macrocarpon