Mątwik agresywny
Szkodnik

Mątwik agresywny

Globodera pallida
W skrócie

Krótkie przedstawienie: Mątwik agresywny

Mątwik agresywny (*Globodera pallida*) jest kwarantannowym, glebowym nicieniem pasożytującym głównie na ziemniaku i innych roślinach psiankowatych. Żeruje w korzeniach, przez co powoduje placowe osłabienie wzrostu, żółknięcie, więdnięcie oraz spadek liczby i wielkości bulw. Podejrzenie potwierdza się badaniem gleby lub korzeni, a nie samą obserwacją liści.

Szybka identyfikacja

Typowe warunki

Dotknięte części roślinyDrobne i większe korzenie; pośrednio liście, pędy i rozwijające się bulwy ziemniaka.
Korzystne warunkiCzęsta uprawa ziemniaka lub innych podatnych psiankowatych, podatne odmiany, obecność samosiewów i chwastów psiankowatych oraz przenoszenie zasiedlonej gleby. Susza, upał, zwięzłość gleby i niedobory pokarmowe nasilają widoczność objawów.
Poradnik roślinny

Przegląd

Mątwik agresywny jest nicieniem glebowym, który atakuje przede wszystkim korzenie ziemniaka. Po wniknięciu do młodego korzenia osobnik młodociany tworzy wyspecjalizowane miejsce żerowania i ogranicza sprawność systemu korzeniowego. Nie jest to choroba liściowa, dlatego objawy na części nadziemnej mogą być słabe albo nie występować.

W Polsce Globodera pallida podlega obowiązkowi zwalczania. Podejrzenie należy zgłosić do właściwego Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Roślin i Nasiennictwa. Nie należy samodzielnie przenosić gleby, roślin ani bulw z podejrzanego pola.

Poradnik roślinny

Objawy i rozpoznawanie

Objawy zwykle występują placowo, ponieważ zagęszczenie cyst w glebie jest nierównomierne.

  • nierówny, zahamowany lub karłowy wzrost ziemniaków,
  • jasnozielone albo żółknące liście, przedwczesne zasychanie i więdnięcie podczas suszy lub upału,
  • słabiej rozwinięty system korzeniowy,
  • mniejsza liczba bulw oraz bulwy drobniejsze i nierówne pod względem wielkości,
  • przy silnym porażeniu możliwe są nekrotyczne lub zapadnięte miejsca na bulwach.

Najbardziej charakterystyczne są bardzo małe, kuliste samice i cysty przy korzeniach. U G. pallida samice pozostają białawe lub kremowe, a następnie ciemnieją. Ich wygląd może jednak przypominać cysty mątwika ziemniaczanego (G. rostochiensis), dlatego gatunku nie należy oznaczać wyłącznie na podstawie koloru.

Poradnik roślinny

Przyczyny i rozprzestrzenianie

Najczęściej agrofag rozprzestrzenia się wraz z zasiedloną glebą i materiałem roślinnym. Źródłem mogą być:

  • ziemia przyklejona do sadzarek, kopaczek, kombajnów, ciągników, narzędzi i obuwia,
  • niekwalifikowane sadzeniaki oraz ukorzeniony materiał roślinny,
  • bulwy, opakowania, pojemniki i odpady z sortowania zanieczyszczone glebą,
  • transport gleby, obornika lub resztek roślinnych z porażonego stanowiska.

Populacja wzrasta przy częstej uprawie ziemniaka i innych podatnych psiankowatych. Wiatr nie jest zwykle głównym sposobem dalekiego przenoszenia, choć erozja, spływ i przemieszczanie gleby mogą ułatwiać lokalne rozprzestrzenianie.

Poradnik roślinny

Cykl życia i przetrwanie

Jaja pozostają chronione wewnątrz trwałej cysty, będącej stwardniałym ciałem obumarłej samicy. W pobliżu korzeni żywiciela, zwłaszcza ziemniaka, wydzieliny korzeniowe pobudzają wylęg drugiego stadium młodocianego.

Młodociane przemieszczają się w glebie, wnikają do młodych korzeni i przechodzą kolejne linienia. Samce wracają do gleby, natomiast samice pozostają przy korzeniu i powiększają się, wypełniając jajami. Po obumarciu ich ciało twardnieje i tworzy cystę zawierającą nawet kilkaset jaj. Cysty mogą przetrwać w glebie przez wiele lat, a ich wylęg zależy między innymi od obecności żywiciela, temperatury, wilgotności, odmiany ziemniaka i populacji nicienia.

Poradnik roślinny

Zwalczanie i ochrona

Nie istnieje prosta, domowa metoda pewnego usunięcia G. pallida z gleby. Po wykryciu lub uzasadnionym podejrzeniu przerwij przemieszczanie gleby, roślin i sprzętu oraz skontaktuj się z właściwym WIORiN.

  • wykonaj potwierdzające badanie gleby i, jeśli to możliwe, korzeni,
  • zastosuj urzędowo określoną kwarantannę lub inne ograniczenia fitosanitarne,
  • przez wymagany okres nie uprawiaj podatnych żywicieli na zasiedlonym stanowisku,
  • wykorzystuj odmiany ziemniaka odporne na potwierdzony gatunek i patotyp, zgodnie z zaleceniami inspekcji,
  • systematycznie zwalczaj samosiewy ziemniaka i chwasty psiankowate.

Środki chemiczne, jeśli są prawnie dopuszczone, zwykle nie zapewniają eradykacji i nie zastępują kwarantanny, higieny sprzętu, rotacji ani badań kontrolnych.

Poradnik roślinny

Łagodna i biologiczna ochrona

W ogrodzie i gospodarstwie najskuteczniejsze są działania zapobiegające przemieszczaniu cyst oraz długotrwałe ograniczanie żywicieli.

  • kupuj wyłącznie kwalifikowane, zdrowe sadzeniaki z legalnego źródła,
  • czyść koła, narzędzia, obuwie, skrzynie i maszyny z gleby przed przejazdem na inne pole,
  • usuwaj samosiewy ziemniaka oraz chwasty psiankowate, zwłaszcza z rodzaju Solanum,
  • stosuj możliwie długą zmianę roślin, z udziałem zbóż i innych roślin nieżywicielskich,
  • wybieraj odmiany ziemniaka o potwierdzonej odporności na odpowiedni gatunek i patotyp, jeżeli są dostępne dla danego stanowiska.

Metody biologiczne i dodatki organiczne mogą wspierać ogólną zdrowotność gleby, lecz nie powinny być przedstawiane jako pewna metoda eradykacji G. pallida.

Poradnik roślinny

Zapobieganie

Przed założeniem uprawy ziemniaka na stanowisku o nieznanej historii warto wykonać badanie gleby zgodnie z procedurą uzgodnioną z PIORiN lub laboratorium fitosanitarnym. W razie podejrzenia nie pobieraj przypadkowej, małej próbki z jednego miejsca, ponieważ cysty są rozmieszczone nierównomiernie.

  • prowadź historię pól i zapisuj pochodzenie sadzeniaków,
  • nie przenoś gleby, bulw ani sprzętu z podejrzanego stanowiska,
  • stosuj kwalifikowany materiał sadzeniowy,
  • niszcz samosiewy ziemniaka i chwasty psiankowate,
  • planuj wieloletnią zmianę roślin,
  • dobieraj odmiany odporne wyłącznie na podstawie informacji dotyczącej wykrytego gatunku i patotypu.

Po urzędowym wykryciu należy bezwzględnie przestrzegać decyzji, ograniczeń w przemieszczaniu i zaleceń inspekcji. Sama zmiana uprawy nie jest dowodem, że pole zostało uwolnione od cyst.

Poradnik roślinny

Ciekawostki

  • Cysty są zwykle mniejsze niż 1 mm i dlatego mogą pozostać niezauważone podczas zwykłego oglądania roślin.
  • Objawy nadziemne są nieswoiste i mogą przypominać suszę, niedobór składników pokarmowych, zagęszczenie gleby lub inne problemy korzeniowe.
  • Najważniejszym sposobem wykrywania jest analiza reprezentatywnej próby gleby, a nie ocena samego ulistnienia.
  • W Polsce w monitoringu fitosanitarnym stosuje się nazwę „mątwik agresywny”.
  • Samotna rotacja ogranicza liczebność populacji, ale nie oznacza szybkiego wyniszczenia agrofaga.
Ważna uwaga dotycząca ochrony roślin

Nie stosuj preparatów nematobójczych bez sprawdzenia ich aktualnego, prawnego zezwolenia w Polsce dla konkretnej uprawy i zwalczanego organizmu. Jeżeli taki środek jest dopuszczony, używaj go wyłącznie zgodnie z aktualną etykietą, dawką, terminem i wymaganiami bezpieczeństwa. W przypadku agrofaga kwarantannowego pierwszeństwo mają decyzje i zalecenia PIORiN oraz działania fitosanitarne, a nie rutynowy oprysk.

Rośliny żywicielskie

Rośliny dotknięte problemem

16 powiązana karta

Poniższe rośliny są powiązane z tym problemem na podstawie ustrukturyzowanych danych o roślinach żywicielskich. Lista aktualizuje się automatycznie po utworzeniu nowej karty rośliny.