Mączniak prawdziwy zbóż i traw

Mączniak prawdziwy zbóż i traw jest chorobą grzybową wywoływaną przez wyspecjalizowane formy Blumeria graminis. Na liściach, pochwach liściowych i czasem kłosach tworzy się biały lub szarobiały, mączysty nalot. Choroba rozwija się szczególnie w gęstych, bujnych łanach przy chłodnej, wilgotnej pogodzie i może przyspieszać zamieranie liści oraz ograniczać plon.

Blumeria graminis jest obligatoryjnym pasożytem roślin, który rozwija się na żywych tkankach zbóż i traw. Nazwa obejmuje grupę form wyspecjalizowanych względem żywiciela, dlatego mączniak z pszenicy nie powinien być automatycznie utożsamiany z populacją porażającą jęczmień lub inne trawy.

W Polsce choroba ma znaczenie przede wszystkim w gęstych i intensywnie nawożonych łanach zbóż ozimych oraz jarych. Silne porażenie zmniejsza powierzchnię czynną fotosyntetycznie, przyspiesza starzenie liści i może ograniczać tworzenie oraz nalewanie ziarna.

Pierwszym objawem są białe, szarobiałe lub kremowe, mączyste kolonie na górnej powierzchni liści i pochwach liściowych. Nalot może początkowo występować w pojedynczych, nieregularnych plamach, a następnie zlewać się i zajmować znaczną część blaszki.

Starsze kolonie ciemnieją, stają się szare lub brunatne. Silnie porażone liście żółkną, zasychają przedwcześnie i zamierają. U jęczmienia, pszenżyta i niektórych innych zbóż nalot może pojawiać się także na kłosach. Pod koniec sezonu w starych koloniach mogą powstawać drobne, ciemne owocniki, chociaż często są słabo widoczne.

Charakterystyczną cechą diagnostyczną jest w dużej mierze powierzchniowy rozwój grzyba — nalot można częściowo zetrzeć, choć patogen pobiera pokarm z komórek epidermy za pomocą ssawkowatych struktur.

Źródłem infekcji są żywe, porażone rośliny zbóż i traw. Na aktywnych koloniach powstają konidia łatwo przenoszone przez wiatr na sąsiednie rośliny i pola. Znaczenie mają samosiewy pszenicy, jęczmienia, żyta lub innych podatnych zbóż, a także podatne trawy utrzymujące patogen między sezonami.

Ryzyko wzrasta w gęstych, zacienionych łanach o słabej cyrkulacji powietrza oraz po zastosowaniu zbyt dużej dawki azotu. Chorobie sprzyja wysoka wilgotność względna przy liściach, lecz niekoniecznie bezpośrednie, długotrwałe zwilżenie ich powierzchni.

Zarodniki konidialne powstające na powierzchni kolonii są przenoszone głównie przez wiatr. Po osiadaniu na podatnym liściu kiełkują, tworzą strukturę umożliwiającą wniknięcie do komórki epidermy i rozwijają ssawkę pobierającą substancje pokarmowe. Strzępki pozostają na powierzchni liścia i wytwarzają kolejne konidia.

W sprzyjających warunkach ten bezpłciowy cykl powtarza się wielokrotnie w czasie jednego sezonu. Pod koniec sezonu część populacji może tworzyć ciemne owocniki płciowe, obecnie nazywane chasmotecjami. Ich zarodniki mogą inicjować infekcje na wschodzących lub jesiennych zasiewach, jednak w wielu regionach patogen przetrzymuje również w postaci uśpionej grzybni na żywych samosiewach i oziminach.

Po wykryciu pierwszych kolonii oceń gatunek zboża, podatność odmiany, tempo rozwoju choroby i znaczenie porażonych liści dla przyszłego plonu. W małych uprawach można usuwać silnie porażone liście lub pojedyncze rośliny, robiąc to ostrożnie, aby nie wzniecać zarodników.

Na plantacjach polowych decyzję o zabiegu fungicydowym podejmuj na podstawie lustracji, fazy rozwojowej, presji choroby i aktualnych zaleceń dla danego gatunku. Największą wartość ma ochrona wykonana przed silnym zasiedleniem górnych liści, zwłaszcza liścia flagowego. Rotuj substancje czynne i grupy mechanizmu działania zgodnie z zasadami przeciwdziałania odporności.

Nie zakładaj, że preparat skuteczny na mączniaka pszenicy będzie równie skuteczny na populację porażającą jęczmień lub inne zboże. Zawsze uwzględniaj etykietę środka i aktualne zalecenia ochrony roślin obowiązujące w Polsce.

W uprawie ekologicznej i przy ograniczaniu chemii najważniejsze jest łączenie metod agrotechnicznych i odmianowych:

• wybieraj odmiany zbóż o potwierdzonej odporności na mączniaka w warunkach właściwego regionu i gatunku;
• unikaj nadmiernego nawożenia azotem oraz zbyt bujnego, długo utrzymującego wilgoć łanu;
• stosuj obsadę i termin siewu zgodne z zaleceniami dla odmiany, aby poprawić przewiewność;
• usuwaj lub ograniczaj samosiewy zbóż oraz silnie porażone rośliny poza plantacją, gdy jest to praktycznie możliwe;
• regularnie kontroluj dolne liście, pochwy liściowe i liść flagowy, szczególnie podczas chłodnej i wilgotnej pogody.

Preparaty dopuszczone do stosowania w rolnictwie ekologicznym mogą mieć ograniczoną skuteczność i nie zastępują odporności odmianowej ani prawidłowej agrotechniki. Ich użycie musi odpowiadać aktualnym polskim przepisom i etykiecie.

Profilaktyka powinna być dostosowana do gatunku zboża i lokalnego ryzyka:

• siej odmiany z udokumentowaną odpornością na właściwą populację mączniaka;
• korzystaj z kwalifikowanego materiału siewnego i odmian zalecanych do danego rejonu Polski;
• opieraj nawożenie azotem na analizie gleby, potrzebach odmiany i przewidywanym plonie;
• unikaj zbyt dużej obsady i nadmiernego zagęszczenia łanu;
• ograniczaj samosiewy zbóż oraz podatne rośliny żywicielskie na miedzach i w bezpośrednim sąsiedztwie plantacji;
• prowadź lustrację od fazy krzewienia do kłoszenia, zwracając uwagę na dolne liście, pochwy liściowe i liść flagowy;
• stosuj zmianowanie, gdy jest ono zgodne z wymaganiami gospodarstwa, oraz terminowo wykonuj zabiegi agrotechniczne.

• Blumeria graminis nie jest jedną biologicznie jednolitą populacją — poszczególne formy są silnie wyspecjalizowane względem żywiciela.
• Wysoka wilgotność powietrza sprzyja chorobie, ale długotrwałe zwilżenie liści może utrudniać kiełkowanie konidiów.
• Odporność odmianowa ma szczególne znaczenie, ponieważ populacje mączniaka mogą szybko zmieniać skład wirulencji i przełamywać pojedyncze geny odporności.
• W Polsce mączniak prawdziwy jest uwzględniany w doświadczeniach oceny zdrowotności i odporności odmian zbóż.