Skoczek winorośli (Scaphoideus titanus)

Skoczek winorośli, Scaphoideus titanus, jest niewielkim pluskwiakiem wyspecjalizowanym w żerowaniu na roślinach rodzaju Vitis. Bezpośrednie uszkodzenia liści zwykle są mało charakterystyczne, jednak w Europie owad ma duże znaczenie fitosanitarne jako skuteczny wektor fitoplazmatycznej żółtaczki dorée winorośli. W Polsce patogen podlega obowiązkowi zwalczania, dlatego podejrzane objawy wymagają zgłoszenia i diagnostyki.

Skoczek winorośli jest niewielkim, klinowatym pluskwiakiem o długości około 5–6 mm w stadium dorosłym. Dorosłe osobniki mają brązowo-ochrowe ubarwienie z ciemniejszymi i jaśniejszymi plamami. Młode stadia są bezskrzydłe lub mają krótkie zawiązki skrzydeł; po spłoszeniu często skaczą lub poruszają się ruchem bocznym.

Owady najczęściej znajdują się na spodniej stronie liści, zwłaszcza dolnych i przy podstawie pędów, na pasierbach oraz młodych zielonych częściach winorośli. W Europie gatunek jest silnie związany z uprawną winoroślą właściwą (Vitis vinifera), natomiast w Ameryce Północnej częściej występuje na rodzimych winoroślach. Pojedyncze obserwacje na innych roślinach nie muszą oznaczać, że są one żywicielami umożliwiającymi pełny rozwój.

W Polsce szczególne znaczenie ma zagrożenie zawleczeniem lub rozprzestrzenieniem fitoplazmatycznej żółtaczki dorée winorośli. Obecność wektora sama w sobie nie potwierdza obecności patogenu.

Bezpośrednie objawy żerowania są zwykle słabe i nieswoiste:

• drobne, jasne nakłucia lub punktowe odbarwienia liści, częściej na starszych i dolnych liściach;
• pogorszenie jakości blaszki liściowej przy większej liczebności;
• lepka spadź, obecność mrówek oraz wtórny czarny nalot sadzaków na liściach lub elementach gron.

Nimfy i dorosłe osobniki można znaleźć pod liśćmi, na pędach i pasierbach. Objawów fitoplazmatycznej żółtaczki dorée nie należy traktować jako typowego skutku samego żerowania. Podejrzane rośliny mogą mieć słabe drewnienie pędów, zwisające „gumowate” latorośle, zwijające się brzegi liści, żółte lub czerwone przebarwienia zależne od odmiany, zasychanie kwiatostanów i gron oraz zamieranie części liści. Objawy te są nieswoiste i wymagają zgłoszenia do właściwego WIORiN oraz potwierdzenia laboratoryjnego.

Populacje zwiększają się przy obecności gęstej, niekontrolowanej roślinności winorośli, dzikich lub porzuconych krzewów oraz ciągłego dostępu do młodych liści. Dorosłe osobniki mogą przechodzić lub przelatywać między pobliskimi krzewami.

Najpoważniejsze zagrożenie powstaje, gdy wektor pobiera fitoplazmę z zakażonej winorośli, a następnie żeruje na zdrowej roślinie. Owad nie wywołuje choroby bez obecności patogenu. Na większą odległość zarówno patogen, jak i owad mogą być przemieszczane z sadzonkami, zrazami, podkładkami lub innym materiałem do sadzenia winorośli.

Gatunek zwykle rozwija jedno pokolenie w roku. Samice składają jaja od późnego lata do jesieni, najczęściej w szczelinach kory pędów i starszego drewna winorośli. Jaja zimują w stanie diapauzy.

Wiosną, w warunkach Polski zwykle od maja i zgodnie z przebiegiem rozwoju pąków oraz temperaturą, następuje stopniowe wylęganie nimf. Rozwój obejmuje pięć stadiów młodocianych. Nimfy żerują głównie na spodniej stronie liści i przy podstawie pędów. Dorosłe osobniki pojawiają się zwykle od lata, są bardziej ruchliwe i mogą przemieszczać się między krzewami.

Osobnik, który pobrał fitoplazmę z zakażonej winorośli, po okresie inkubacji trwającym zwykle kilka tygodni może przekazywać ją podczas kolejnych nakłuć. Zakażony wektor pozostaje zakaźny przez resztę życia. Dokładne terminy poszczególnych stadiów zależą od temperatury i fenologii winorośli.

Najpierw potwierdzić, czy obserwowany owad to rzeczywiście Scaphoideus titanus, ponieważ na winorośli występują inne skoczki, a samo nakłuwanie liści nie potwierdza obecności fitoplazmy.

• Przy małej liczebności usuwać pojedyncze silnie zasiedlone odrosty i ograniczać miejsca schronienia, nie rozprzestrzeniając materiału poza uprawę.
• W winnicach prowadzić monitoring nimf od wiosny i dorosłych za pomocą tablic lepowych oraz obserwacji bezpośredniej.
• Jeżeli monitoring i lokalne zalecenia ochrony uzasadniają zabieg, kierować go przede wszystkim przeciw młodym stadiom i wykonywać zgodnie z aktualną polską etykietą środka.
• Przy podejrzeniu żółtaczki dorée odizolować partię materiału, nie pobierać sadzonek i skontaktować się z WIORiN; dalsze działania powinny wynikać z decyzji fitosanitarnej.

Zabieg przeciw owadowi nie leczy rośliny już zakażonej fitoplazmą. Jego celem może być ograniczenie transmisji patogenu tam, gdzie zagrożenie zostało potwierdzone i obowiązują odpowiednie procedury.

W ochronie amatorskiej i integrowanej najważniejsze są monitoring, higiena fitosanitarna i ograniczanie źródeł zasiedlenia:

• od maja regularnie oglądać spodnią stronę dolnych liści, pasierby i młode pędy;
• stosować żółte tablice lepowe do wykrywania dorosłych, interpretując odłowy razem z kontrolą roślin, ponieważ tablice nie identyfikują gatunku;
• usuwać zaniedbane, porzucone lub dzikie winorośle w bezpośrednim sąsiedztwie, jeżeli jest to zgodne z lokalnymi przepisami i nie niszczy wartościowych siedlisk;
• utrzymywać przewiewną koronę przez prawidłowe cięcie i usuwanie nadmiernych pasierbów;
• chronić faunę pożyteczną, ograniczać szerokie spektrum oprysków i nie wykonywać zabiegów bez potwierdzonej potrzeby.

W Polsce nie należy samodzielnie usuwać ani przemieszczać podejrzanych roślin bez konsultacji z WIORiN, szczególnie gdy występują objawy żółtaczki dorée.

Materiał do sadzenia kupować wyłącznie z legalnych, kontrolowanych źródeł i zachowywać informacje o jego pochodzeniu. Nie przywozić ani nie przekazywać niezweryfikowanych sadzonek, zrazów i podkładek.

• Nowe rośliny kontrolować przed posadzeniem oraz obserwować przez cały sezon.
• Od wiosny do końca lata prowadzić lustrację spodniej strony liści i młodych pędów.
• Utrzymywać winorośl w dobrym przewietrzeniu i usuwać zbędne odrosty oraz pasierby.
• Monitorować sąsiednie dzikie, samosiewne i porzucone winorośle.
• W razie podejrzenia fitoplazmatycznej żółtaczki dorée nie pobierać sadzonek z chorego krzewu, nie przemieszczać roślin i nie opierać diagnozy wyłącznie na zdjęciu.

Wystąpienie podejrzanych objawów lub nietypowego skoczka należy zgłosić do właściwego wojewódzkiego inspektoratu ochrony roślin i nasiennictwa. W Polsce patogen podlega obowiązkowi zwalczania.

• Scaphoideus titanus pochodzi z Ameryki Północnej, a w Europie jest szczególnie ważny jako wektor fitoplazmy wywołującej flavescence dorée.
• Jego cykl jest zazwyczaj jednopokoleniowy, co ułatwia prowadzenie monitoringu sezonowego.
• Nimfy mają charakterystyczne ciemne punkty w tylnej części odwłoka, lecz do pewnego oznaczenia potrzebne są także inne cechy.
• Fitoplazmatyczna żółtaczka dorée winorośli jest w Polsce agrofagiem kwarantannowym i podlega obowiązkowi zwalczania; według materiałów PIORiN nie była dotychczas wykrywana na roślinach rosnących w kraju.
• Owady przenoszą się na większe odległości przede wszystkim wraz z porażonym lub zasiedlonym materiałem roślinnym, a nie dzięki zwykłemu przemieszczaniu się dorosłych osobników.