Tarczówka marmurkowata

Tarczówka marmurkowata (Halyomorpha halys) jest inwazyjnym, polifagicznym pluskwiakiem pochodzącym z Azji Wschodniej. W Polsce stwierdzana jest lokalnie, a jej osobniki mogą nakłuwać owoce, strąki, nasiona, liście i młode pędy. Żerowanie powoduje ordzawienia, zapadnięcia, deformacje oraz korkowacenie miąższu; jesienią owady szukają schronień do przezimowania w budynkach.

Tarczówka marmurkowata (Halyomorpha halys) jest pluskwiakiem o kłująco-ssącym aparacie gębowym, a nie chorobą roślin. Gatunek jest silnie polifagiczny i może wykorzystywać drzewa owocowe, krzewy, warzywa, rośliny rolnicze oraz rośliny ozdobne. W Polsce odnotowano go przede wszystkim w południowej części kraju; status lokalnych populacji może się zmieniać, dlatego pojedyncze stwierdzenie nie musi oznaczać trwałego zasiedlenia stanowiska.

Największe znaczenie gospodarcze ma żerowanie dorosłych i starszych nimf. Owady nakłuwają owoce i inne organy, wprowadzając ślinę trawienną i wysysając soki. Uszkodzenia mogą przypominać skutki żerowania innych tarczówkowatych, zmienników lub wtyków.

Jesienią dorosłe osobniki często gromadzą się na nasłonecznionych ścianach i próbują wejść do szczelin budynków. Nie rozmnażają się w mieszkaniach; budynki są dla nich przede wszystkim miejscem zimowania.

Ślady żerowania są zwykle miejscowe i zależą od wieku organu oraz gatunku rośliny:

• na jabłkach i gruszkach: drobne zagłębienia, nierównomierny wzrost, deformacje typu „kociej twarzy”, odbarwienia oraz korkowaty, brunatny miąższ pod miejscem nakłucia;
• na brzoskwiniach, morelach i innych owocach pestkowych: zapadnięte plamy, wyciek soku, zniekształcenia i twarde, korkowe partie miąższu;
• na pomidorach i papryce: jasne lub żółtawe punkty, zapadnięcia, gąbczaste albo nekrotyczne wnętrze;
• na fasoli i innych roślinach strączkowych: blizny, zniekształcone strąki oraz uszkodzone nasiona;
• na kukurydzy i soi: nakłucia ziarniaków, nasion lub strąków, obniżające jakość plonu;
• na liściach i pędach: pojedyncze jasne punkty, zniekształcenia młodych tkanek lub niewielkie nekrozy.

Dorosły owad ma tarczowaty, marmurkowato brązowy tułów, jasne i ciemne naprzemienne plamki na bocznym brzegu odwłoka oraz jasne obrączki na czułkach. Jaja są składane zwykle w skupieniach na spodniej stronie liści, a młode nimfy są bardziej zaokrąglone i kontrastowo ubarwione.

Tarczówka rozprzestrzenia się lokalnie dzięki aktywnemu lotowi i przemieszczaniu się między kolejnymi roślinami żywicielskimi. Na większe odległości może być przenoszona wraz z przesyłkami, materiałem szkółkarskim, owocami, warzywami, pojazdami i innymi ładunkami.

Do upraw często napływa ze skrajów lasów, nieużytków, ogrodów, nasadzeń ozdobnych oraz z miejsc, w których zimowały osobniki dorosłe. Wysoka liczba roślin żywicielskich i ciepły sezon sprzyjają wzrostowi presji. Uszkodzenia bywają silniejsze na obrzeżach sadu lub ogrodu niż w jego centrum.

Dorosłe osobniki zimują w szczelinach budynków, pod korą, w osłoniętych zakamarkach i innych suchych schronieniach. Wiosną opuszczają kryjówki, podejmują żerowanie i po dojrzeniu płciowym kopulują.

Samice składają najczęściej skupienia około 20–28 jasnych jaj na spodniej stronie liści. Nimfy przechodzą pięć stadiów rozwojowych, zanim osiągną postać dorosłą. Wszystkie stadia nimfalne i dorosłe mogą żerować, choć zwykle starsze nimfy i dorosłe powodują wyraźniejsze uszkodzenia.

W warunkach Polski liczba pokoleń zależy od przebiegu temperatur i długości sezonu; nie należy automatycznie zakładać stałej liczby pokoleń na każdym stanowisku. Późnym latem i jesienią dorosłe osobniki przemieszczają się do miejsc zimowania i mogą gromadzić się na budynkach.

Najpierw potwierdź obecność H. halys, ponieważ podobne objawy mogą powodować inne pluskwiaki. W małej uprawie ręcznie zbieraj owady do wody z detergentem, usuwaj skupienia jaj i najbardziej uszkodzone owoce. W sadach i większych nasadzeniach połącz lustrację brzegów, strząsanie na płachtę, obserwację owoców oraz dane z pułapek.

Jeśli próg zagrożenia zostanie osiągnięty, zabieg chemiczny powinien być rozważany wyłącznie w ramach integrowanej ochrony roślin i po sprawdzeniu aktualnego rejestru środków dla konkretnej uprawy w Polsce. Opryski kontaktowe mogą działać krótkotrwale, a częste zabiegi zwiększają ryzyko pozostałości, odporności i szkód dla organizmów pożytecznych. Szczególną ostrożność zachowaj podczas kwitnienia i w pobliżu zapylaczy.

Owady znajdujące się w budynku najlepiej usuwać mechanicznie i ograniczyć drogi wejścia przez uszczelnienie szczelin. Nie rozgniataj ich na ścianach, ponieważ wydzielają intensywny zapach.

W małych ogrodach i na pojedynczych roślinach najskuteczniejsze są metody mechaniczne:

• regularnie zbieraj dorosłe owady i nimfy do pojemnika z wodą z dodatkiem detergentu;
• przeglądaj spody liści i usuwaj skupienia jaj, nie rozprzestrzeniając ich na inne rośliny;
• usuwaj silnie uszkodzone i opadłe owoce oraz zbieraj plon możliwie terminowo;
• jesienią uszczelniaj szczeliny przy oknach, drzwiach, podbitkach i elewacji; owady w budynku odkurzaj sprzętem z jednorazowym workiem lub łatwym do opróżnienia pojemnikiem;
• na młodych warzywach stosuj siatki izolacyjne, pamiętając o ich zdjęciu, gdy zapylanie owadami jest konieczne.

Preparaty na bazie substancji kontaktowych, olejów lub mydeł mogą mieć ograniczoną skuteczność i powodować uszkodzenia roślin; ich użycie powinno być zgodne z aktualną polską etykietą i przeznaczeniem dla danej uprawy. W ochronie biologicznej należy chronić rodzimych wrogów naturalnych; nie uwalniaj obcych parazytoidów ani innych organizmów bez odpowiednich zezwoleń.

Monitoruj rośliny od wiosny do zbiorów, szczególnie skraje nasadzeń sąsiadujące z zadrzewieniami, budynkami, nieużytkami i roślinami ozdobnymi. Wykonuj lustrację wizualną, przeglądaj spody liści pod kątem jaj oraz strząsaj owady na białą płachtę lub tacę. Pułapki feromonowe traktuj jako narzędzie wykrywania i śledzenia lotu, nie jako samodzielną podstawę decyzji.

• utrzymuj czyste, wykoszone obrzeża upraw i ograniczaj chwasty będące dodatkowymi żywicielami;
• kontroluj rośliny zakupione ze szkółek oraz przesyłki przed wniesieniem do ogrodu lub szklarni;
• stosuj siatki przeciw owadom na warzywach o wysokiej wartości, zdejmując je w okresie niezbędnego zapylania;
• zbieraj owoce w optymalnym terminie, usuwaj opadłe i uszkodzone sztuki;
• nie usuwaj pochopnie całej rodzimej roślinności — lepiej ograniczać konkretne ogniska i monitorować źródła migracji;
• przed jesienią uszczelnij budynki, aby ograniczyć wchodzenie owadów do zimowania.

• Gatunek pochodzi z Azji Wschodniej i jest uznawany za inwazyjny w wielu regionach Europy oraz Ameryki Północnej.
• Jest wysoce polifagiczny; wykazano jego wykorzystanie przez różne stadia rozwojowe na licznych gatunkach roślin, ale sama obecność dorosłego owada nie zawsze dowodzi, że dana roślina umożliwia pełny rozwój populacji.
• Po zaniepokojeniu wydziela intensywną, nieprzyjemną woń.
• W Polsce nie jest agrofagiem kwarantannowym podlegającym obowiązkowi zwalczania, jednak jego rozprzestrzenianie i potencjalne znaczenie gospodarcze powinny być monitorowane.
• Pułapki feromonowe pomagają wykrywać obecność, lecz liczba owadów w pułapce nie zawsze dokładnie odzwierciedla presję w chronionej uprawie.