Bakteryjna pasiastość liści zbóż i czernienie plew

Bakteryjna pasiastość liści zbóż to choroba wywoływana przez różne, częściowo wyspecjalizowane żywicielsko linie bakterii z grupy Xanthomonas translucens. Na pszenicy, jęczmieniu i innych zbożach pojawiają się prześwitujące, wodniste smugi, które brunatnieją i zasychają. Na kłosach może wystąpić czernienie plew. Pewne rozpoznanie często wymaga analizy laboratoryjnej.

Bakteryjna pasiastość liści zbóż, określana również jako bakteryjna smugowatość liści, występuje przede wszystkim na pszenicy i jęczmieniu. Na kłosach pszenicy lub jęczmienia podobne objawy bywają nazywane czernieniem plew (black chaff).

Objawy mogą pojawiać się od fazy krzewienia do nalewania ziarna, lecz szczególnie istotne są infekcje liścia flagowego i górnych liści. Nazwa gatunkowa nie zawsze wskazuje konkretny patowar ani pełny zakres żywicieli: w grupie X. translucens występują m.in. linie związane z pszenicą, jęczmieniem i innymi trawami. Podobne smugi wywołują także inne bakterie, grzyby, przymrozki i uszkodzenia herbicydowe, dlatego przy decyzjach dotyczących materiału siewnego lub obrotu ziarna wskazane jest badanie laboratoryjne.

Początkowo widoczne są wąskie, jasnozielone, wodniste i prześwitujące smugi biegnące wzdłuż nerwów lub między nimi. Po kilku dniach smugi żółkną, przybierają barwę słomkową, brunatną albo szarobrunatną i mogą łączyć się w większe nekrotyczne pasma.

W warunkach wysokiej wilgotności na powierzchni zmian może pojawiać się żółtawy, śluzowaty wysięk bakteryjny. Po wyschnięciu pozostają błyszczące płatki lub żywiczne grudki. Silnie porażone fragmenty liścia flagowego zamierają, ograniczając powierzchnię asymilacyjną podczas nalewania ziarna.

Na plewach, ościach, dokłosiu i osadkach kłosa występują podłużne fioletowe, brunatne lub niemal czarne przebarwienia określane jako czernienie plew. Objawy mogą przypominać plamistości i septoriozy liści, bakteryjną zarazę, uszkodzenia mrozowe lub fitotoksyczność herbicydów. Prześwitywanie zmiany pod światło oraz bakteryjny wysięk zwiększają podejrzenie choroby, ale nie zastępują diagnostyki.

Najczęściej choroba jest wprowadzana z zakażonym lub zanieczyszczonym nasionami materiałem siewnym. Wtórne szerzenie ułatwiają krople deszczu, deszczowanie, wiatr z wilgocią, ocieranie się roślin oraz rany powstające podczas silnego wiatru, gradu lub prac polowych. Bakterie mogą przejściowo utrzymywać się na resztkach pożniwnych, samosiewach i niektórych trawach.

Długie zwilżenie liści jest kluczowe dla namnażania i infekcji. Gęsty łan, słaba przewiewność, częste opady oraz ciepła pogoda zwiększają prawdopodobieństwo przejścia od pojedynczych zmian do ognisk choroby. Samo wystąpienie bakterii na powierzchni liścia nie oznacza jeszcze rozwoju silnych objawów.

Bakteria jest przenoszona przede wszystkim na powierzchni lub w nasionach i wraz z nimi może przejść na kiełkujące siewki. Może też krótkotrwale przetrwać na resztkach pożniwnych, samosiewach zbóż i niektórych trawach, jednak znaczenie tych źródeł bywa mniejsze niż zakażonego materiału siewnego.

Podczas deszczu, rosy lub deszczowania bakterie namnażają się na wilgotnych tkankach i wydostają z porażonych zmian. Krople wody, wiatr z deszczem, kontakt roślin oraz drobne rany rozprowadzają je po łanie. Wnikanie następuje głównie przez aparaty szparkowe i uszkodzenia. Zakażenia w okresie kłoszenia mogą prowadzić do czernienia plew i zwiększać ryzyko skażenia ziarna przeznaczonego na siew.

Nie ma pewnego zabiegu leczniczego, który usunąłby bakterie z silnie porażonych lub systemicznie zakażonych roślin w polu. Po wystąpieniu objawów należy przede wszystkim ograniczyć dalsze szerzenie: nie wykonywać prac w mokrym łanie, nie deszczować roślin i dezynfekować sprzęt przemieszczający się między polami.

W małych uprawach można usunąć pojedyncze, silnie chore rośliny, gdy nie powoduje to dodatkowego rozsiewania bakterii. W produkcji towarowej kluczowe są działania zapobiegawcze w kolejnym sezonie: zdrowy materiał siewny, odmiana o potwierdzonej mniejszej podatności, płodozmian i higiena sprzętu. Przy podejrzeniu skażenia ziarna materiał należy przebadać i zagospodarować zgodnie z aktualnymi wymaganiami jakościowymi oraz fitosanitarnymi.

Najskuteczniejsze działania o niskim ryzyku polegają na ograniczaniu źródła inokulum i zwilżenia roślin:

• wybierać kwalifikowany, zdrowy materiał siewny z wiarygodnego źródła; nie przeznaczać na siew ziarna z pola z podejrzanymi objawami;
• stosować odmiany o lepszej odporności lub tolerancji, jeśli potwierdzają to lokalne wyniki doświadczeń;
• zmieniać stanowisko i włączać rośliny nieżywicielskie do płodozmianu, szczególnie przy powtarzających się objawach;
• zwalczać samosiewy pszenicy, jęczmienia, pszenżyta i żyta oraz ograniczać podejrzane trawy w bezpośrednim sąsiedztwie plantacji;
• unikać deszczowania i pracy w łanie, gdy liście są mokre;
• czyścić siewniki, kombajny, przyczepy, zbiorniki i magazyny przed przejazdem z podejrzanego pola na zdrowe;
• prowadzić zbilansowane nawożenie, bez nadmiernego zagęszczania i przenawożenia azotem;
• przekazywać reprezentatywne próbki do laboratorium diagnostycznego, zwłaszcza przed decyzją o wykorzystaniu ziarna jako materiału siewnego.

W polskich gospodarstwach podstawą profilaktyki jest zdrowy materiał siewny, właściwy płodozmian i ograniczenie zwilżenia łanu. Należy kupować kwalifikowany materiał od sprawdzonego dostawcy, a przy podejrzeniu choroby nie przeznaczać ziarna z porażonej plantacji na siew bez odpowiedniej oceny diagnostycznej.

• monitorować plantację od pojawienia się liścia flagowego do końca nalewania ziarna;
• unikać deszczowania zbóż, szczególnie wieczorem i w okresach ciepłej, wilgotnej pogody;
• czyścić sprzęt po pracy na porażonym lub podejrzanym polu;
• niszczyć samosiewy i ograniczać trawy będące potencjalnymi żywicielami;
• utrzymywać prawidłową obsadę i nawożenie, aby łan szybciej obsychał;
• w razie niepewnego rozpoznania pobrać kilka świeżych fragmentów z pogranicza zdrowej i chorej tkanki, zapakować je na sucho i dostarczyć do laboratorium.

• Określenie „czernienie plew” opisuje przede wszystkim objawy na elementach kłosa, a nie odrębną chorobę.
• W grupie Xanthomonas translucens zakres żywicieli jest związany z linią gospodarzo-specyficzną, dlatego samo wykrycie gatunku nie zawsze pozwala przewidzieć podatność konkretnego zboża.
• Bakterie mogą pozostawać na powierzchni liści bez wyraźnych objawów do czasu wystąpienia długiego okresu zwilżenia.
• Prześwitująca smuga widoczna po skierowaniu liścia ku światłu jest użyteczną wskazówką polową, ale podobne objawy mogą mieć inne przyczyny.