Mątwik ziemniaczany

Mątwik ziemniaczany (*Globodera rostochiensis*) jest kwarantannowym nicieniem glebowym, który pasożytuje przede wszystkim na korzeniach ziemniaka, a także może rozwijać się na pomidorze i oberżynie. Porażenie często występuje placowo i obniża plon, choć przy małej liczebności nie musi dawać wyraźnych objawów. Podejrzenie należy potwierdzić badaniem gleby lub cyst przez uprawnione laboratorium.

Mątwik ziemniaczany jest mikroskopijnym nicieniem glebowym, którego larwy wnikają do młodych korzeni i tworzą w nich trwałe miejsca żerowania. Samice nabrzmiewają na korzeniach, a po obumarciu ich ciała twardnieją w cysty zawierające jaja.

Przy małej liczebności rośliny mogą wyglądać normalnie. Większe zagęszczenie populacji ogranicza rozwój systemu korzeniowego, pobieranie wody i składników pokarmowych oraz wielkość plonu. W Polsce gatunek jest wykrywany stosunkowo rzadko, ale warunki klimatyczne i obecność roślin żywicielskich umożliwiają jego zadomowienie.

Podejrzenia nie należy rozstrzygać wyłącznie na podstawie wyglądu roślin. Nie przemieszczaj gleby, bulw ani sprzętu z podejrzanego miejsca i skontaktuj się z właściwym inspektoratem PIORiN.

• Placowe zahamowanie wzrostu i nierównomierny rozwój roślin.
• Żółknięcie liści, przedwczesne zamieranie lub więdnięcie, szczególnie podczas suszy.
• Mniejsza liczba i rozmiar bulw ziemniaka oraz spadek plonu.
• Na korzeniach mogą być widoczne drobne, kuliste samice lub cysty o średnicy zwykle poniżej 1 mm; wymagają one powiększenia i doświadczenia.

Objawy łatwo pomylić z suszą, niedoborem składników, zgniliznami korzeni, innymi nicieniami lub chorobami przewodzącymi. Sam wygląd roślin nie potwierdza obecności mątwika.

Do porażenia dochodzi, gdy larwy wylęgają się z cyst w obecności korzeni podatnej rośliny. Najczęściej jednak problem rozprzestrzenia człowiek, przemieszczając glebę zawierającą cysty.

• zanieczyszczone sadzeniaki, bulwy i ukorzeniony materiał roślinny;
• gleba przyklejona do maszyn, narzędzi, obuwia i pojazdów;
• spływ powierzchniowy, erozja wietrzna oraz przemieszczanie ziemi;
• samosiewy ziemniaka i dzikie rośliny psiankowate pozostawione na polu.

Jaja pozostają chronione w trwałej cystie znajdującej się w glebie. Wydzieliny korzeni odpowiedniej rośliny żywicielskiej pobudzają część jaj do wylęgu. Larwy drugiego stadium przemieszczają się w glebie, wnikają do korzeni i zakładają miejsca żerowania.

Samice pozostają przy korzeniach i nabrzmiewają, natomiast samce stają się ruchliwe i zapładniają samice. Po śmierci samicy jej ciało twardnieje, tworząc cystę zawierającą zwykle setki jaj. Zazwyczaj występuje jedno pokolenie w sezonie wegetacyjnym. Cysty mogą przetrwać w glebie przez wiele lat, a ich liczebność bez roślin żywicielskich zmniejsza się stopniowo, nie gwarantując szybkiego odkażenia pola.

Nie istnieje zabieg leczniczy dla pojedynczej porażonej rośliny. W razie podejrzenia pobierz próbę gleby zgodnie z instrukcją właściwego laboratorium lub PIORiN; nie próbuj samodzielnie przenosić cyst, korzeni ani ziemi do analizy w sposób zwiększający ryzyko rozsiewu.

Po potwierdzeniu postępowanie może obejmować kwarantannę, ograniczenie uprawy roślin żywicielskich, stosowanie czystego materiału, wieloletnią zmianę z roślinami nieżywicielskimi, odmiany odporne dopasowane do patotypu oraz niszczenie samosiewów i chwastów psiankowatych. Ziemniaki z zasiedlonego pola oraz pozostałości glebowe należy zagospodarować wyłącznie zgodnie z urzędowymi zaleceniami.

W ochronie amatorskiej i ekologicznej nie ma skutecznego zabiegu, który szybko wyleczy pojedynczą porażoną roślinę lub całkowicie oczyści glebę. Najważniejsza jest higiena fitosanitarna i niedopuszczanie do rozprzestrzeniania.

• Stosuj wyłącznie kwalifikowane, czyste sadzeniaki ziemniaka.
• Po pracy w podejrzanym miejscu usuń glebę z obuwia, narzędzi i maszyn; nie przenoś jej na inne grządki.
• Niszcz samosiewy ziemniaka oraz chwasty psiankowate, które mogą podtrzymywać rozwój populacji.
• W uzgodnieniu z PIORiN prowadź wieloletnią zmianę z roślinami nieżywicielskimi, np. zbożami, oraz korzystaj z odmian odpornych odpowiednich dla potwierdzonego patotypu.

Profilaktyka jest znacznie skuteczniejsza niż próba odzyskania zasiedlonej gleby. W Polsce przed sadzeniem materiału kwalifikowanego oraz w sytuacjach określonych przepisami wykonuje się urzędowe lub zalecane badania gleby.

• Kupuj sadzeniaki z legalnego, kontrolowanego źródła.
• Nie używaj gleby, kompostu ani obornika niewiadomego pochodzenia na plantacji ziemniaka.
• Czyść i, w razie potrzeby, dezynfekuj sprzęt przed przejazdem na inne pole.
• Planuj zmianowanie z uwzględnieniem wyników badań, podatności odmiany i patotypu.
• Nie sadź ziemniaka, pomidora ani oberżyny w miejscu podejrzanym o zasiedlenie, dopóki nie uzyskasz wyniku badania i zaleceń inspekcji.

Po stwierdzeniu agrofaga stosuj się do decyzji i ograniczeń PIORiN dotyczących przemieszczania gleby, roślin i plonu.

• Cysty są bardzo małe i mogą pozostawać niezauważone podczas zwykłej lustracji pola.
• Najważniejszym sposobem przenoszenia jest przemieszczanie gleby, zwłaszcza przy sadzeniakach, bulwach, narzędziach, obuwiu i maszynach.
• Samice zmieniają barwę w trakcie rozwoju, a po obumarciu tworzą brunatne cysty odporne na niekorzystne warunki.
• Gatunek należy odróżniać od mątwika agresywnego (*Globodera pallida*) metodami laboratoryjnymi.