Ryjkowiec czerwony palmowy

Ryjkowiec czerwony palmowy (Rhynchophorus ferrugineus) jest karczownikiem palm, którego larwy rozwijają się ukryte w nasadach liści, koronie i pniu, drążąc rozległe korytarze w miękkich tkankach. Objawy mogą długo przypominać suszę, a widoczne więdnięcie często oznacza już poważne uszkodzenie. W Polsce zagrożenie dotyczy głównie importowanych palm i upraw pod osłonami; podejrzenie trzeba zgłosić PIORiN.

Dorosły ryjkowiec czerwony palmowy jest dużym, rdzawobrązowym do ciemnobrązowego chrząszczem z wydłużonym ryjkiem. Największe szkody powodują beznogie larwy, które wgryzają się w miękkie tkanki korony, nasady ogonków liściowych, odrosty i górną część pnia.

Początkowo obecność szkodnika może być niewidoczna, ponieważ otwory wejściowe zasłaniają włókna i pochwy liściowe. Z czasem uszkodzenie tkanek przewodzących i stożka wzrostu prowadzi do deformacji korony, zamierania liści, a w ciężkich przypadkach do utraty stabilności pnia. Sam wygląd palmy nie wystarcza do pewnego rozpoznania; potrzebna może być inspekcja specjalistyczna, nasłuch akustyczny lub badanie laboratoryjne.

W warunkach Polski szczególne znaczenie ma kontrola palm sprowadzanych z cieplejszych regionów Europy oraz roślin utrzymywanych pod osłonami.

Objawy rozwijają się często skrycie. Można obserwować:

• więdnięcie, żółknięcie, zasychanie lub nekrozę starszych liści;
• asymetryczną, przerzedzoną albo zniekształconą koronę;
• młode liście, które nie rozwijają się prawidłowo, wyginają się, łamią lub pozostają postrzępione;
• brunatną, lepką wydzielinę, czasem o fermentacyjnym zapachu, wypływającą z nasad liści, ran lub otworów;
• wygryzione włókna, wilgotne korytarze, odchody larw i włókniste kokony;
• małe otwory lub zagłębienia w pobliżu nasad liści i odrostów;
• charakterystyczne parasolowate zwisanie liści, zamieranie korony oraz ryzyko złamania lub przewrócenia pnia.

Brak otworów na powierzchni nie wyklucza porażenia, ponieważ larwy mogą znajdować się głęboko w koronie lub pniu.

Szkodnik wnika do palmy głównie po przywabieniu przez rany, świeże cięcia, osłabione tkanki, odrosty i materiał fermentujący. Samica składa jaja w osobnych otworach, a larwy drążą korytarze do wnętrza korony i pnia.

Najważniejszą drogą zawleczenia jest przemieszczanie porażonych palm, odrostów, pni, kłód i innego nieprzetworzonego materiału palmowego. Dorosłe osobniki mogą również opuszczać porażoną roślinę i przelatywać do kolejnych palm. Ryzyko zwiększają niepotrzebne uszkodzenia pnia, niewłaściwe cięcie zielonych liści, brak higieny oraz pozostawianie zamierających palm.

W Polsce szczególnej ostrożności wymagają przesyłki z palmami pochodzące z cieplejszych regionów Europy i spoza Unii Europejskiej. Materiał do sadzenia powinien pochodzić ze sprawdzonego źródła i mieć wymagane dokumenty fitosanitarne.

Samica składa jaja pojedynczo w zagłębieniach, ranach i miękkich częściach palmy, często u nasady żywych liści lub odrostów. W sprzyjających warunkach jaja wylęgają się po około 2–5 dniach.

Larwy bez nóg żerują wewnątrz korony i pnia. Ich rozwój trwa zwykle około 36–78 dni, ale w chłodniejszych warunkach może się znacznie wydłużyć. Do przepoczwarczenia larwa buduje owalny kokon z włókien palmy, zwykle w obrębie rośliny lub w jej pobliżu. Stadium poczwarki trwa zazwyczaj około 2–3 tygodni.

W ciepłym klimacie całe pokolenie może zamknąć się w około czterech miesiącach, a w jednej palmie mogą jednocześnie występować jaja, larwy, poczwarki i chrząszcze. W polskich warunkach zewnętrznych rozwój jest ograniczany przez niskie temperatury, lecz w ogrzewanych obiektach nie można go wykluczyć.

Najpierw odizoluj podejrzaną palmę i ogranicz wszelkie cięcia oraz transport. Objawy mogą przypominać stres wodny, zgniliznę korony lub uszkodzenia powodowane przez inne ryjkowce, dlatego potwierdzenie powinien wykonać specjalista, a w sytuacji regulowanej także właściwe służby fitosanitarne.

Przy potwierdzonym porażeniu sposób postępowania zależy od stopnia uszkodzenia, gatunku i lokalnych wymagań. W mniej zaawansowanych przypadkach wyspecjalizowane firmy mogą stosować metody chirurgiczne, zabiegi miejscowe, pułapki monitoringowe oraz środki biologiczne lub chemiczne zgodnie z legalną etykietą. Silnie porażone palmy, zwłaszcza z uszkodzonym stożkiem wzrostu lub niestabilnym pniem, zwykle wymagają usunięcia i zabezpieczenia materiału przed wydostaniem się chrząszczy.

Nie należy polegać wyłącznie na oprysku powierzchniowym, ponieważ larwy żerują głęboko wewnątrz rośliny. Wszystkie odpady po cięciu lub wycince trzeba szczelnie zabezpieczyć i zagospodarować według zaleceń PIORiN.

Metody biologiczne mogą być elementem profesjonalnego programu integrowanej ochrony, ale przy ukrytym żerowaniu larw zwykle nie wystarczają jako jedyne działanie. W zależności od lokalnych zaleceń i dostępności można rozważyć:

• monitorowanie dorosłych za pomocą pułapek z feromonem agregacyjnym, traktowanych jako narzędzie wykrywania i ograniczania populacji, a nie dowód braku larw;
• preparaty biologiczne oparte na entomopatogenicznych nicieniach lub grzybach, wyłącznie gdy są legalnie zarejestrowane i zalecane dla konkretnej uprawy oraz zastosowania;
• usunięcie i bezpieczne zagospodarowanie silnie porażonych części lub całej rośliny przez wyspecjalizowaną ekipę;
• dezynfekcję narzędzi i niedopuszczanie do pozostawiania świeżych, porażonych włókien oraz pni w pobliżu zdrowych palm.

Przy podejrzeniu agrofaga podlegającego regulacjom fitosanitarnym działania należy najpierw uzgodnić z PIORiN.

W Polsce najważniejsze są wykluczenie zawleczenia, dokładna kontrola i szybkie zgłoszenie podejrzenia:

• kupuj palmy z renomowanych szkółek lub centrów ogrodniczych, wraz z wymaganymi dokumentami i paszportem roślin, gdy jest wymagany;
• przed zakupem sprawdzaj koronę, nasady liści, odrosty i pień pod kątem otworów, włókien, wilgotnych plam, wydzieliny i nieprawidłowego wzrostu;
• nowe palmy trzymaj możliwie oddzielnie przez okres obserwacji, szczególnie gdy pochodzą z obszarów o występowaniu szkodnika;
• unikaj niepotrzebnego usuwania zielonych liści i ranienia pnia; cięcia wykonuj czystymi, zdezynfekowanymi narzędziami;
• regularnie kontroluj palmy w oranżeriach, szklarniach i kolekcjach, zwłaszcza po transporcie lub zabiegach pielęgnacyjnych;
• nie przemieszczaj podejrzanej rośliny, nie wyrzucaj jej do odpadów zielonych i nie rozdrabniaj samodzielnie;
• podejrzenie obecności zgłoś niezwłocznie najbliższej jednostce PIORiN, która może zorganizować pobranie próby i dalsze postępowanie.

• Głównym stadium niszczącym palmę jest larwa, a nie dorosły chrząszcz.
• Samice wykorzystują zapachy ran, świeżo ciętych i fermentujących tkanek; feromon agregacyjny samców wzmacnia przywabianie kolejnych osobników.
• Dorosłe chrząszcze mogą przemieszczać się między palmami, natomiast na duże odległości szkodnik najczęściej trafia z porażonym materiałem roślinnym.
• Najważniejsze, dobrze udokumentowane rośliny żywicielskie to palmy, zwłaszcza Phoenix, Cocos i Elaeis. Doniesienia dotyczące agawy lub trzciny cukrowej mają głównie charakter doświadczalny i nie powinny być traktowane jako równoważny zakres żywicieli polowych.
• W razie podejrzenia w Polsce nie należy samodzielnie przenosić, rozdrabniać ani sprzedawać podejrzanej palmy.