Holenderska choroba wiązów (grafioza)

Holenderska choroba wiązów, nazywana także grafiozą lub naczyniową chorobą wiązów, jest groźną chorobą grzybową powodowaną przez Ophiostoma novo-ulmi. Patogen zatyka naczynia drewna, wywołując więdnięcie i zamieranie fragmentów korony, a następnie całych drzew. Rozprzestrzeniają go głównie ogłodki oraz zrosty korzeniowe sąsiednich wiązów.

Holenderska choroba wiązów jest układową chorobą naczyniową, która może szybko zabić podatny wiąz. Ophiostoma novo-ulmi kolonizuje naczynia ksylemu. Drzewo reaguje wytwarzaniem gum i tyloz, przez co przewodzenie wody zostaje ograniczone. Objawy często zaczynają się w jednej gałęzi lub części korony, a nie równomiernie na całym drzewie.

Nazwa choroby obejmuje szerszy zespół grafiozy; w niektórych opracowaniach wymienia się również O. ulmi. Samo więdnięcie lub brązowienie liści nie wystarcza do potwierdzenia rozpoznania, ponieważ podobny obraz mogą powodować susza, uszkodzenia korzeni, urazy przewodzących tkanek i inne choroby wiązów. Przy cennych drzewach potrzebna jest ocena arborysty oraz, w miarę możliwości, diagnostyka laboratoryjna.

• Pierwszym sygnałem jest zwykle więdnięcie lub „flagowanie” liści w pojedynczej gałęzi albo części korony.
• Liście matowieją, żółkną, zwijają się, brązowieją i przedwcześnie opadają; obok obumarłych fragmentów mogą pozostawać zdrowe części korony.
• Końcowe odcinki pędów i gałęzie zamierają, niekiedy tworząc charakterystycznie łukowato opuszczony, „pastorałowaty” wierzchołek.
• Po zdjęciu kory z niedawno więdnącej gałęzi można czasem zobaczyć podłużne oliwkowe, brunatne lub fioletowawe smugi w bielu. Na przekroju poprzecznym widoczny bywa ciemny pierścień albo sektor.
• Objawy mogą rozwijać się od późnej wiosny do lata, zależnie od pogody i momentu infekcji. Brak smug w drewnie nie wyklucza choroby.

Podstawowym źródłem rozprzestrzeniania są ogłodki, które rozwijają się w świeżo martwym lub osłabionym drewnie i przenoszą zarodniki na zdrowe wiązy podczas żeru na cienkich gałęziach. Drugą ważną drogą są naturalne zrosty korzeniowe między sąsiednimi drzewami. Ryzyko zwiększają susza, uszkodzenia mechaniczne, nieprawidłowe cięcie oraz składowanie nieokorowanych kłód, gałęzi i drewna opałowego w pobliżu wiązów. Sam wiatr nie jest główną drogą przenoszenia choroby.

Grzyb utrzymuje się w porażonych żywych wiązach oraz w świeżym, zamierającym drewnie. Ogłodki — przede wszystkim ogłodek wiązowiec (Hylurgopinus rufipes) i ogłodek europejski (Scolytus multistriatus), których znaczenie zależy od regionu — rozmnażają się pod korą osłabionych lub martwych wiązów. Dorosłe chrząszcze wynoszą zarodniki na powierzchni ciała, a podczas żeru uzupełniającego na cienkich gałązkach wprowadzają je do ran żerowych zdrowych drzew.

Po wniknięciu patogen rozwija się w naczyniach i może przemieszczać się w górę oraz na boki drzewa. Zablokowanie przewodzenia wody powoduje więdnięcie i zamieranie korony. Choroba może również przechodzić między sąsiednimi wiązami przez naturalne zrosty korzeniowe. Tempo rozwoju zależy od podatności gatunku i genotypu, wieku oraz kondycji drzewa, miejsca infekcji i warunków pogodowych.

Po zauważeniu pierwszych objawów działaj szybko, ale nie podejmuj decyzji o wycince wyłącznie na podstawie wyglądu liści. Arborysta może pobrać próbkę z granicy zdrowego i przebarwionego drewna do identyfikacji patogenu. Jeżeli infekcja jest ograniczona, drzewo ma dobrą żywotność, a przebarwienia nie obejmują głównych konarów, możliwe bywa wycięcie porażonych gałęzi odpowiednio poniżej widocznych smug i szybkie zagospodarowanie drewna.

Przy rozległym porażeniu, szybkim zamieraniu korony, dużym udziale martwego drewna lub potwierdzonych zrostach korzeniowych konieczna może być kwalifikowana decyzja o usunięciu drzewa oraz ocena sąsiednich wiązów. Zabiegi iniekcyjne mają sens wyłącznie w ściśle wybranych przypadkach, przed zaawansowaniem choroby, i powinny być wykonywane przez specjalistę zgodnie z aktualną rejestracją produktu w Polsce. Nie odwracają one rozległego zablokowania ksylemu.

Najskuteczniejsze działania bez użycia środków chemicznych mają charakter sanitarny i arborystyczny:

• regularnie usuwaj martwe, silnie zamierające i potwierdzone jako porażone fragmenty wiązów, zanim ogłodki zakończą rozwój pod korą;
• ścięte drewno nie powinno być składowane przy żywych wiązach; należy je szybko zrębkować, okorować lub przekazać do postępowania zgodnego z lokalnymi zasadami;
• dezynfekuj narzędzia między drzewami i ograniczaj zbędne cięcia oraz rany;
• przy podejrzeniu połączeń korzeniowych arborysta powinien ocenić sąsiednie drzewa i zasadność przerwania zrostów;
• utrzymuj umiarkowaną wilgotność gleby, ściółkuj bez zasypywania nasady pnia i ograniczaj stres suszy, unikając stałego zalewania.

Biologiczne preparaty lub szczepienia nie powinny być traktowane jako pewne domowe lekarstwo; ich użycie wymaga potwierdzonej rejestracji i fachowej oceny.

• W nowych nasadzeniach wybieraj udokumentowane, możliwie odporne odmiany i selekcje wiązów odpowiednie dla polskiego stanowiska; odporność nie daje pełnej gwarancji.
• Od późnej wiosny do lata oglądaj koronę pod kątem pojedynczych „flagujących” gałęzi, przedwczesnego brązowienia liści i zamierania pędów.
• Nie przechowuj nieokorowanego drewna wiązowego przy żywych drzewach i nie przewoź porażonych kłód ani gałęzi bez właściwego zabezpieczenia.
• Utrzymuj drzewa w dobrej kondycji: podlewaj podczas długiej suszy, ograniczaj zagęszczenie gleby i chroń strefę korzeniową przed uszkodzeniem.
• Cięcia wykonuj tylko wtedy, gdy są uzasadnione, używając czystych i ostrych narzędzi; termin oraz zakres prac powinien ustalić arborysta.
• Przy podejrzeniu choroby zleć pobranie próbki i ocenę drzewa specjaliście. Nie przesadzaj chorego wiązu ani nie rozmnażaj materiału z niepewnego źródła.

• W Polsce używa się nazw: holenderska choroba wiązów, grafioza wiązu i naczyniowa choroba wiązu.
• Choroba może rozpocząć się jednostronnie lub w pojedynczym konarze, dlatego regularna kontrola korony jest ważniejsza niż ocena całego drzewa z dużej odległości.
• Martwe i zamierające drewno wiązów jest jednocześnie siedliskiem rozwoju wektorów, dlatego pozostawienie go obok zdrowych wiązów podtrzymuje cykl chorobowy.
• Odporność odmianowa wiązów nie jest absolutna; nawet mniej podatne drzewa mogą zostać porażone, zwłaszcza przy silnej presji patogenu i stresie środowiskowym.