Stres cieplny roślin

Stres cieplny roślin to niechorobowe uszkodzenie fizjologiczne, które pojawia się, gdy wysoka temperatura, silne słońce, gorący wiatr i szybkie parowanie przekraczają zdolność rośliny do chłodzenia tkanek. Objawy obejmują przejściowe więdnięcie, zwijanie i zasychanie liści, opadanie kwiatów, słabe zawiązywanie owoców, oparzenia słoneczne oraz zahamowanie wzrostu. Nasilenie zależy od gatunku, fazy rozwoju, wilgotności gleby i długości upału.

Stres cieplny powstaje, gdy temperatura liści, pędów, kwiatów, owoców lub strefy korzeniowej staje się zbyt wysoka, a roślina nie może dostatecznie skutecznie chłodzić się przez transpirację. Gorące, suche powietrze i wiatr przyspieszają utratę wody, czasem nawet wtedy, gdy podłoże nie jest całkowicie suche.

Wysoka temperatura ogranicza otwieranie aparatów szparkowych, zmniejsza fotosyntezę, zaburza wzrost korzeni, pobieranie składników pokarmowych oraz rozwój pyłku. U pomidora, papryki, ogórka i innych warzyw owocujących może prowadzić do opadania kwiatów i słabego zawiązywania owoców. Objawy bywają podobne do suszy, zasolenia, uszkodzeń herbicydowych, niedoborów pokarmowych i chorób infekcyjnych, dlatego należy ocenić pogodę, wilgotność gleby, rozmieszczenie uszkodzeń i ekspozycję na słońce.

• Przejściowe więdnięcie w południe, opuszczanie liści i ich podłużne, dośrodkowe zwijanie; przy łagodnym stresie liście mogą częściowo podnosić się wieczorem.
• Brązowienie, kruchość i zasychanie brzegów liści, jasnoszare lub szarobeżowe plamy oraz przedwczesne opadanie liści.
• Zahamowanie wzrostu, słabsze ulistnienie i obniżona intensywność fotosyntezy.
• Więdnięcie, zasychanie i opadanie kwiatów oraz ograniczone zapylanie i zawiązywanie owoców, szczególnie u pomidora, papryki, ogórka, fasoli i dyni.
• Na owocach: jasne, wodniste, żółtawe lub jasnobrązowe plamy po stronie wystawionej na słońce; później tkanka może stwardnieć, zapaść się i zasychać.
• U sałaty, szpinaku i kolendry możliwe jest przedwczesne wybijanie w pędy kwiatostanowe oraz pogorszenie smaku.
• Po długotrwałym upale występuje nieodwracalne przypalenie, zamieranie pędów, uszkodzenie korzeni, więdnięcie nocne i śmierć rośliny.

Bezpośrednimi przyczynami są długotrwałe wysokie temperatury powietrza lub gleby, intensywne słońce, gorący wiatr i szybkie parowanie. Ryzyko zwiększają susza, płytkie lub zbite podłoże, uszkodzone korzenie, ograniczona objętość doniczki, przesadzanie, niedostateczna ściółka, awaria nawadniania oraz nagrzewające się nawierzchnie.

Stres cieplny nie rozprzestrzenia się biologicznie. Wiele roślin może jednak wykazywać podobne objawy jednocześnie podczas fali upałów, przy odbiciu ciepła od muru lub wskutek wspólnej awarii systemu nawadniającego. Osłabienie cieplne zwiększa później podatność na suszę, szkodniki i patogeny.

Stres cieplny nie ma cyklu rozwojowego patogenu ani szkodnika. Narasta, gdy łączny ładunek cieplny i tempo utraty wody przekraczają zdolność rośliny do chłodzenia i naprawy tkanek. Delikatne liście, kwiaty i owoce mogą reagować już w ciągu kilku godzin.

Łagodny stres może ustąpić po ochłodzeniu, jeśli korzenie i wiązki przewodzące pozostają sprawne. Powtarzające się upalne dni stopniowo ograniczają fotosyntezę, wzrost i płodność kwiatów. Przypalone tkanki nie zazielenią się ponownie, lecz roślina może wypuścić nowy przyrost z żywych pąków.

1. Najpierw sprawdź wilgotność gleby na głębokości korzeni. Jeśli jest sucho, podlej powoli i obficie, pozwalając wodzie wsiąkać; nie ograniczaj się do krótkich „łyków”.
2. Jeśli podłoże jest wilgotne, nie zalewaj rośliny. W podmokłej glebie korzenie mają mniej tlenu i mogą nie dostarczać wody mimo jej obecności.
3. Przenieś rośliny doniczkowe do porannego słońca i popołudniowego cienia; w gruncie zastosuj tymczasową siatkę cieniującą.
4. Odśwież ściółkę, ogranicz działanie gorącego wiatru i usuń dopiero po ochłodzeniu całkowicie martwe, kruche fragmenty.
5. Nie usuwaj pochopnie częściowo zielonych liści ani nie przycinaj silnie podczas fali upałów, ponieważ żywa tkanka nadal zasila roślinę.
6. Po ustąpieniu upałów obserwuj nowe przyrosty, kwiaty i owoce. Brak regeneracji nocnej, zamieranie pędów lub objawy na korzeniach wymagają ponownej diagnostyki pod kątem suszy, zalania, choroby lub uszkodzenia chemicznego.

Najskuteczniejsze działania są agrotechniczne i nie wymagają pestycydów:

• Podlewaj powoli i dokładnie strefę korzeniową, najlepiej rano; sprawdzaj wilgotność gleby na głębokości korzeni, a nie wyłącznie wygląd liści.
• Stosuj nawadnianie kroplowe lub węże sączące, ograniczające parowanie i dostarczające wodę bezpośrednio do podłoża.
• Uzupełnij ściółkę organiczną, np. korę, słomę lub rozdrobnione resztki roślinne; nie zasypuj nią bezpośrednio szyjki korzeniowej ani pnia.
• Zapewnij czasowe zacienienie agrowłókniną cieniującą lub siatką o umiarkowanym stopniu zacienienia, zwłaszcza sałacie, młodej rozsadzie i roślinom w pojemnikach.
• Przesuń donice w miejsce z porannym słońcem i popołudniowym cieniem oraz osłoń je przed gorącym, wysuszającym wiatrem.
• Nie nawoź intensywnie i nie wykonuj silnego cięcia podczas fali upałów; zabiegi takie mogą dodatkowo obciążyć uszkodzoną roślinę.

• Dobieraj gatunki i odmiany do stanowiska oraz polskiego klimatu; rośliny wrażliwe na upał sadź tam, gdzie mogą korzystać z popołudniowego cienia.
• Rozsadę stopniowo hartuj przed wysadzeniem, szczególnie jeśli wcześniej rosła pod osłoną lub w cieniu.
• Utrzymuj możliwie równomierną wilgotność podłoża przez głębokie podlewanie u nasady, dostosowane do rodzaju gleby i ograniczeń wodnych.
• Podlewaj rano, a w czasie ekstremalnego upału reaguj na rzeczywiste przesuszenie strefy korzeniowej zamiast wykonywać częste, płytkie podlewanie.
• Ściółkuj glebę warstwą organiczną i nie dopuszczaj do całkowitego wyschnięcia bryły korzeniowej w pojemnikach.
• Stosuj czasowe zacienienie, osłony przeciwwiatrowe i izolowanie ciemnych donic od rozgrzanych nawierzchni.
• Warzywa chłodnolubne, takie jak sałata i szpinak, planuj tak, aby kwitnienie i zbiór w miarę możliwości nie przypadały na najgorętszą część lata.

• Więdnięcie w upalne południe nie zawsze oznacza całkowicie suchą glebę; parowanie z liści może chwilowo przewyższać pobieranie wody przez korzenie.
• Gorące noce są szczególnie niekorzystne dla kwitnienia pomidora, ponieważ utrudniają prawidłowy rozwój pyłku i zapłodnienie.
• Oparzenie słoneczne dotyczy przede wszystkim odsłoniętej strony owocu lub liścia i może wystąpić równocześnie ze stresem cieplnym.
• Rośliny osłabione upałem są bardziej podatne na wtórne zasiedlenie przez szkodniki i infekcje, ale sam stres nie przenosi się z rośliny na roślinę.
• Rośliny w małych doniczkach nagrzewają bryłę korzeniową znacznie szybciej niż rośliny rosnące w głębokiej glebie.