Niedobór cynku

Niedobór cynku jest fizjologicznym zaburzeniem odżywiania, a nie chorobą zakaźną ani żerowaniem szkodnika. Najczęściej ujawnia się na młodych liściach jako chloroza, drobnienie blaszek, skrócenie międzywęźli i karłowacenie. W Polsce warto wiązać objawy z odczynem gleby, nadmiarem fosforu, zwięzłością lub podmoknięciem podłoża oraz potwierdzić je analizą gleby albo tkanek.

Cynk jest potrzebny roślinom w bardzo małych ilościach, lecz jego niedobór może ograniczać wzrost pędów, rozwój liści, kwitnienie, zawiązywanie owoców i plon. W polskich warunkach szczególnie warto brać go pod uwagę w kukurydzy, fasoli, ziemniaku, winorośli oraz sadach, zwłaszcza na stanowiskach o wysokim pH lub dużej zawartości węglanów wapnia.

Problem może wynikać z małej zasobności gleby, ale często cynk jest obecny w formie słabo dostępnej dla korzeni. Sama ocena wizualna jest niewystarczająca, ponieważ podobne objawy powodują niedobory żelaza lub manganu, uszkodzenia herbicydowe, zaburzenia korzeni i niektóre choroby.

Ponieważ cynk jest w roślinie mało ruchliwy, pierwsze objawy zwykle pojawiają się na młodych liściach i wierzchołkach wzrostu. Liście mogą być jasnozielone lub żółtawe, z chlorozą między nerwami, mniejszą powierzchnią, zwężeniem i spiczastym wierzchołkiem. Często występują skrócone międzywęźla, zahamowanie wzrostu oraz skupianie liści w rozetę.

• Kukurydza: jasne lub białe pasy po obu stronach nerwu głównego, zwykle z zachowaniem zielonego nerwu i brzegów liścia, a także karłowacenie.
• Fasola: żółknięcie młodych liści, niekiedy brązowienie lub brązowoczerwone przebarwienia starszych liści, pomarszczenie i słabe zawiązywanie strąków.
• Winorośl i drzewa owocowe: drobne, wąskie, spiczaste liście na krótkich pędach, rozetowaty pokrój, słabsze kwitnienie, zawiązywanie owoców i wzrost pędów.

Uszkodzone liście zwykle nie odzyskują pełnego rozmiaru ani barwy po usunięciu przyczyny. Oceniać należy przede wszystkim nowy przyrost.

Zaburzenie nie rozprzestrzenia się między roślinami. Powstaje tam, gdzie cynku przyswajalnego dla roślin jest za mało albo korzenie nie mogą go efektywnie pobierać.

• wysokie pH, gleby wapienne i obecność węglanów wapnia;
• gleby piaszczyste, ubogie w próchnicę, wymyte lub z usuniętą warstwą orną;
• nadmiar fosforu wynikający z nieprawidłowego nawożenia;
• chłodne, mokre podłoże wiosną, zagęszczenie i długotrwałe podmoknięcie;
• uszkodzenie korzeni, nicienie, zgnilizny oraz inne choroby systemu korzeniowego.

Rozmieszczenie objawów bywa nierównomierne i może odpowiadać granicom różnych typów gleby, miejscom erozji, pasom nawozowym lub strefom słabego odpływu wody.

Niedobór cynku nie ma cyklu rozwojowego patogenu ani szkodnika i nie przenosi się biologicznie z rośliny na roślinę. Jest powtarzającym się problemem relacji gleba–korzeń–roślina.

Objawy mogą nasilać się w chłodnej, mokrej wiośnie, gdy korzenie rosną wolniej, oraz przy szybkim rozwoju młodych pędów, gdy zapotrzebowanie przewyższa pobieranie. Po usunięciu ograniczenia nowy przyrost może rozwijać się prawidłowo, lecz wcześniejsze uszkodzenia pozostają widoczne.

Najpierw potwierdzić rozpoznanie: pobrać próbki gleby z reprezentatywnych stref, a przy niejasnych objawach także próbki młodych, w pełni rozwiniętych liści do analizy laboratoryjnej. Sprawdzić pH, zasobność w cynk przyswajalny, fosfor, strukturę, wilgotność i stan korzeni.

Po potwierdzeniu niedoboru zastosować odpowiedni nawóz cynkowy doglebowo, dolistnie lub przez fertygację, zależnie od gatunku, fazy rozwojowej i produktu. W kukurydzy korekta dolistna może szybko ograniczyć niedobór, lecz nie zastępuje rozwiązania problemu gleby. W sadach i winnicach termin zabiegu powinien uwzględniać ruszenie wegetacji oraz zalecenia dla konkretnego preparatu.

Usunąć równocześnie przyczynę ograniczonego pobierania: poprawić drenaż, ograniczyć ugniatanie, skorygować błędny program nawożenia i zająć się chorobami lub uszkodzeniami korzeni. Nie przekraczać dawek, ponieważ toksyczność cynku może prowadzić do zahamowania wzrostu i wtórnych zaburzeń pobierania żelaza lub fosforu.

Nie istnieje biologiczny zabieg zwalczający ten problem. W gospodarstwie ekologicznym i przydomowym podstawą jest poprawa warunków korzeniowych: stosowanie dojrzałego kompostu w umiarkowanej ilości, utrzymywanie ściółki organicznej, ograniczenie ugniatania gleby oraz zapewnienie odpływu nadmiaru wody.

Przed zastosowaniem nawozu cynkowego wykonać analizę gleby i unikać nawozów organicznych o wysokiej zawartości fosforu. W razie potwierdzonego niedoboru używać dopuszczonych nawozów zawierających cynk, zgodnie z wymaganiami produkcji ekologicznej i aktualną etykietą. Nie stosować przypadkowych preparatów domowych ani soli metali w nieznanym stężeniu.

• Wykonywać analizę gleby przed założeniem plantacji oraz okresowo w sadzie, winnicy, warzywniku i na polu o historii niedoboru.
• Utrzymywać odczyn odpowiedni dla gatunku; nie wapnować rutynowo bez wyniku analizy i zaleceń nawozowych.
• Nie stosować nadmiernych dawek fosforu. Plan nawożenia opierać na analizie gleby, potrzebach uprawy i przewidywanym plonie.
• Chronić strefę korzeniową przed zagęszczeniem, uszkodzeniami mechanicznymi, erozją i długotrwałym zalaniem.
• Utrzymywać prawidłową strukturę gleby przez racjonalne zwiększanie zawartości materii organicznej oraz właściwe gospodarowanie wodą.
• Wrażliwe uprawy, zwłaszcza kukurydzę, fasolę, winorośl i drzewa owocowe, monitorować od wschodów lub ruszenia wegetacji do początku intensywnego wzrostu.
• Przy nawracającym problemie dobierać źródło cynku, termin i sposób aplikacji na podstawie analizy oraz zaleceń dla konkretnej uprawy.

• Niedobór cynku często występuje placowo, zgodnie ze zmianami typu gleby, niwelacją terenu, erozją, pasami nawozowymi lub zasięgiem uszkodzonych korzeni.
• Wysoki odczyn gleby ogranicza dostępność cynku, a nadmierne nawożenie fosforem może pogłębiać objawy na stanowiskach ubogich w cynk.
• W kukurydzy objawy są czasem określane jako „białe pąki” lub „białe pasy”, ale podobne rozjaśnienia mogą mieć także inne przyczyny.
• Największe znaczenie diagnostyczne ma połączenie wyglądu młodego przyrostu z wynikami analizy gleby i historią nawożenia.