Plamistość siatkowa jęczmienia

Plamistość siatkowa jęczmienia jest chorobą grzybową powodowaną przez Pyrenophora teres. Najczęściej poraża liście jęczmienia ozimego i jarego, tworząc brunatne nekrozy o charakterystycznym siateczkowatym układzie albo ciemne, punktowe plamy z chlorotyczną obwódką. Patogen przenosi się z materiałem siewnym i resztkami pożniwnymi, a epidemii sprzyjają chłodne, wilgotne okresy.

Plamistość siatkowa jęczmienia występuje na jęczmieniu ozimym i jarym. Najczęściej porażane są liście, ale objawy mogą pojawiać się także na pochwach liściowych, źdźbłach, osiach kłosów, ościach i plewach.

Wyróżnia się dwa główne typy objawów. Forma siatkowa tworzy wydłużone brunatne nekrozy z ciemnymi kreskami biegnącymi wzdłuż i w poprzek plamy. Forma plamista powoduje bardziej odgraniczone, brunatne lub brunatnoczarne plamy, często z wąską żółtawą obwódką. Obraz może różnić się zależnie od odmiany, populacji patogenu i pogody.

We wczesnych stadiach chorobę można pomylić z innymi plamistościami liści, rynchosporiozą, pasiastością liści lub objawami stresu. Przy nietypowych zmianach pomocna jest konsultacja doradcza albo laboratoryjne potwierdzenie.

• Początkowo pojawiają się drobne brunatne punkty lub krótkie smugi na liściach.
• W formie siatkowej plamy wydłużają się, a ciemne nekrozy podłużne i poprzeczne tworzą charakterystyczny wzór siatki.
• W formie plamistej powstają okrągłe, owalne lub nieregularne ciemnobrunatne plamy, często z żółtawą albo jasnozieloną obwódką.
• Plamy mogą się zlewać, powodując rozległe zamieranie tkanek, przedwczesne żółknięcie i obumieranie liści.
• Najpierw objawy często widać na starszych, dolnych liściach, a później choroba przesuwa się ku górnym piętrom.
• Silne porażenie liścia flagowego i liści podflagowych ogranicza fotosyntezę oraz może pogorszyć wypełnienie ziarna.

Źródłem choroby może być porażone ziarno, słoma i ściernisko jęczmienne, samosiewy oraz niektóre dzikie gatunki rodzaju Hordeum. Zarodniki z porażonych tkanek rozprzestrzeniają się głównie z wiatrem, rozpryskującą się wodą i podczas prac polowych.

Ryzyko rośnie przy częstym następstwie jęczmienia po sobie, pozostawianiu niezagospodarowanych resztek, uproszczonej uprawie sprzyjającej ich zaleganiu, gęstym łanie i długiej wilgotności liści. Podatność zależy również od odmiany oraz lokalnej zmienności wirulencji patogenu.

Pyrenophora teres przeżywa między sezonami przede wszystkim w porażonych resztkach jęczmienia, samosiewach i ziarnie. Znaczenie poszczególnych źródeł inokulum zależy od formy patogenu, regionu i warunków uprawy.

W okresach wysokiej wilgotności grzyb wytwarza zarodniki na porażonych liściach i resztkach. Są one przenoszone przez wiatr, krople deszczu oraz zabiegi polowe. Zakażenia pierwotne mogą prowadzić do powstawania kolejnych zarodników, dlatego w wilgotnym łanie choroba szybko przechodzi z dolnych na wyższe liście.

Rozwój infekcji wymaga odpowiednio długiego zwilżenia powierzchni liści. Utrzymująca się wilgoć wiosną i wczesnym latem, gęsta roślinność oraz podatność odmiany zwiększają ryzyko wielokrotnych infekcji wtórnych.

Najpierw potwierdź rozpoznanie i oceń nasilenie choroby, fazę rozwojową, podatność odmiany oraz znaczenie górnych liści dla przyszłego plonu. Liście z rozległą nekrozą nie odzyskają sprawności, dlatego zabieg wykonany po silnym zamieraniu tkanek ma ograniczoną wartość.

W towarowej uprawie jęczmienia decyzja o ochronie powinna łączyć monitoring, lokalne progi lub zalecenia doradcze, odporność odmiany, prognozę pogody oraz możliwość ochrony górnych liści przed dalszym rozwojem choroby. Jeśli zabieg jest uzasadniony, wykonuje się go wyłącznie preparatem dopuszczonym w Polsce dla danej uprawy i choroby, w terminie oraz dawce z aktualnej etykiety.

Nie powtarzaj bez potrzeby środków o tym samym mechanizmie działania. Rotacja i przemienne stosowanie grup fungicydowych zgodnie z zasadami FRAC ogranicza ryzyko selekcji odporności. W przydomowej lub małej uprawie usuń silnie porażone samosiewy i nie przeznaczaj chorego materiału na kompost, jeśli nie ma pewności, że kompostowanie zapewni pełny rozkład resztek.

W małych uprawach i w gospodarstwach ekologicznych podstawą ograniczania choroby jest profilaktyka, ponieważ po silnym porażeniu nie da się przywrócić zniszczonej tkanki liści.

• Wysiewaj zdrowy, kwalifikowany materiał siewny o dobrej jakości.
• Unikaj uprawy jęczmienia po jęczmieniu; stosuj zmianowanie z gatunkami niebędącymi żywicielami, gdy warunki gospodarstwa na to pozwalają.
• Po zbiorze dokładnie rozdrabniaj i przyoruj resztki albo usuwaj je z powierzchni pola, aby przyspieszyć rozkład porażonej słomy.
• Likwiduj samosiewy jęczmienia i ograniczaj obecność dzikich jęczmieni w bezpośrednim sąsiedztwie plantacji.
• Dobieraj odmiany o możliwie dobrej, lokalnie potwierdzonej odporności lub tolerancji.
• Unikaj nadmiernego zagęszczenia łanu i jednostronnego nawożenia azotem; prawidłowe odżywienie pomaga ograniczać długotrwałe zwilżenie i nadmiernie gęstą roślinność.

• Wybieraj kwalifikowany i zdrowy materiał siewny z wiarygodnego źródła.
• W miarę możliwości zachowuj przerwę w uprawie jęczmienia i nie zakładaj kolejnej plantacji na silnie porażonym stanowisku.
• Rozdrabniaj oraz równomiernie mieszaj resztki pożniwne z glebą, aby przyspieszyć ich rozkład.
• Systematycznie zwalczaj samosiewy jęczmienia przed założeniem kolejnej plantacji.
• Dobieraj odmiany z uwzględnieniem aktualnych, polskich wyników oceny odporności i lokalnej presji choroby.
• Nie doprowadzaj do nadmiernego zagęszczenia łanu ani przenawożenia azotem.
• Monitoruj plantację od krzewienia do kłoszenia, zaczynając od dolnych liści. Zapisuj termin pojawienia się zmian i odróżniaj objawy siatkowe od pojedynczych plam.

• Nazwa choroby pochodzi od charakterystycznych ciemnych kresek, które w formie siatkowej przecinają się na powierzchni liścia.
• Formy siatkowa i plamista mogą wyglądać odmiennie, ale są blisko spokrewnione i należą do tego samego kompleksu patogenu.
• Odporność odmiany może różnić się wobec różnych populacji patogenu, dlatego wyniki doświadczeń odmianowych należy odnosić do warunków lokalnych.
• Plamistość siatkowa jest przede wszystkim chorobą jęczmienia; doniesienia o porażaniu innych traw są mniej jednoznaczne i nie powinny automatycznie prowadzić do uznania każdej trawy za ważnego gospodarza polowego.
• Największą wartość diagnostyczną ma obserwacja świeżych zmian na liściu oraz sprawdzenie, czy nekroza tworzy siatkę, czy pozostaje w postaci odrębnych plam.