Choroba więdnięcia sosny (węgorek sosnowiec)

Choroba więdnięcia sosny jest szybko postępującą chorobą naczyń i przewodów żywicznych, powodowaną przez nicienia Bursaphelenchus xylophilus. W Polsce organizm ten ma status agrofaga kwarantannowego i nie został dotąd stwierdzony. Objawy mogą przypominać suszę, uszkodzenia korzeni lub żery owadów, dlatego rozpoznanie wymaga badania laboratoryjnego i zgłoszenia podejrzenia służbom ochrony roślin.

Węgorek sosnowiec jest mikroskopijnym nicieniem zasiedlającym głównie nadziemne tkanki zdrewniałe. Nie jest typowym nicieniem glebowym atakującym korzenie. Po wprowadzeniu do rany żerowej przemieszcza się w przewodach żywicznych i sąsiadujących tkankach drewna, zaburzając gospodarkę wodną drzewa.

W Polsce jest to organizm kwarantannowy o szczególnym znaczeniu dla drzewostanów iglastych. Samo wystąpienie zamierania sosny nie oznacza jeszcze obecności tego gatunku, ponieważ podobne objawy powodują susza, uszkodzenia korzeni, choroby kory i drewna oraz owady. Potwierdzenie wymaga prawidłowo pobranej próbki drewna i diagnostyki laboratoryjnej.

Pierwszym sygnałem może być utrata połysku igieł, następnie ich szarozielone, żółte, słomkowe, rdzawobrunatne lub brunatne przebarwienie. Zmiany mogą zaczynać się w jednej gałęzi, w górnej części korony albo obejmować drzewo bardziej równomiernie.

Brunatne igły często pozostają na gałęziach zamiast szybko opaść. W świeżych ranach lub przekrojach może być widoczny ograniczony wypływ żywicy, lecz cecha ta nie jest wystarczająco pewna do diagnozy. U podatnych sosen zamieranie może nastąpić w ciągu kilku tygodni do kilku miesięcy.

Na pniu lub gałęziach mogą występować ślady żerowania i otwory żerdzianek. Objawy należy różnicować zwłaszcza z suszą, przegrzaniem, uszkodzeniem korzeni, opieńką, chorobami kory i drewna, kornikami oraz chorobami aparatu asymilacyjnego.

Bezpośrednią przyczyną jest zasiedlenie drzewa przez Bursaphelenchus xylophilus. Nicienie są przenoszone głównie przez dorosłe żerdzianki (Monochamus spp.) podczas żerowania na pędach. Mogą także pozostawać w drewnie, w którym owad składa jaja.

Największe ryzyko na duże odległości wiąże się z obrotem niepoddanym wymaganym zabiegom drewnem, materiałem opakowaniowym, kłodami, tarcicą, zrębkami, gałęziami i sadzonkami drzew iglastych. Susza, upał, uszkodzenia korzeni i nadmierne zagęszczenie zwiększają podatność drzew, ale same nie potwierdzają choroby.

Dorosłe żerdzianki z rodzaju Monochamus mogą opuszczać zasiedlone, zamierające lub martwe drewno z nicieniami w układzie oddechowym. Podczas żerowania dojrzewającego na młodych pędach sosny tworzą rany, przez które stadia przenoszeniowe wnikają do zdrowego drzewa.

Nicienie przemieszczają się w przewodach żywicznych i drewnie, odżywiają się komórkami oraz mikroorganizmami związanymi z drewnem i rozmnażają się w tkankach. Uszkodzenie przewodów żywicznych i gospodarki wodnej prowadzi do więdnięcia korony.

W osłabionym lub martwym drzewie rozwijają się grzyby zasiedlające drewno, które mogą sprzyjać namnażaniu nicienia. Samice żerdzianek składają jaja w osłabionym drewnie, a rozwijające się larwy drążą chodniki. Nowe chrząszcze mogą przenieść nicienie na kolejne drzewa. W chłodniejszym klimacie, takim jak Polska, możliwe jest także występowanie drewna zasiedlonego bez typowych objawów choroby.

Nie istnieje bezpieczne leczenie amatorskie, które usuwa nicienia z całego, zasiedlonego drzewa. W przypadku podejrzenia należy odizolować materiał, zaprzestać jego przemieszczania i skontaktować się z właściwym wojewódzkim inspektoratem ochrony roślin i nasiennictwa.

Rozpoznanie powinno opierać się na badaniu laboratoryjnym drewna lub materiału pobranego zgodnie z procedurą diagnostyczną. Po potwierdzeniu stosuje się urzędowe środki fitosanitarne, które mogą obejmować wycinkę, zabezpieczenie, utylizację lub obróbkę porażonego materiału oraz działania ograniczające wektora. Zakres postępowania określają aktualne przepisy i decyzje organów ochrony roślin.

Nie ma wiarygodnej domowej ani biologicznej kuracji odwracającej chorobę w potwierdzonym, żywym drzewie. Najważniejsze działania o charakterze niechemicznym to szybkie zgłoszenie podejrzenia, zabezpieczenie materiału i wykonanie zaleceń organów ochrony roślin.

• Nie przewoź podejrzanego drewna, gałęzi, zrębków, kory ani drewna opałowego.
• Martwe i silnie zamierające drzewa usuwaj wyłącznie w sposób zgodny z decyzją lub instrukcją PIORiN; materiał powinien być właściwie zutylizowany, rozdrobniony albo poddany zatwierdzonemu zabiegowi.
• Ograniczaj miejsca rozrodu żerdzianek przez higienę sanitarną, usuwanie pozostałości po cięciach i niedopuszczanie do składowania świeżego drewna iglastego w pobliżu zdrowych sosen.

W Polsce najważniejsze jest zapobieganie zawleczeniu. Kupuj rośliny i drewno z legalnych, sprawdzonych źródeł, nie przywoź drewna opałowego z niepewnego pochodzenia i zwracaj uwagę na wymagane oznakowanie materiałów opakowaniowych. Nie przemieszczaj poza miejsce pozyskania świeżych kłód, gałęzi ani zrębków z zamierających drzew.

• Monitoruj sosny od wiosny do jesieni pod kątem nagłego szarzenia lub brunatnienia korony, więdnięcia i śladów żerdzianek.
• Utrzymuj drzewa w dobrej kondycji: ograniczaj konkurencję o wodę, unikaj uszkadzania korzeni i pni oraz podlewaj młode nasadzenia podczas długotrwałej suszy.
• Martwe i zamierające drzewa usuwaj zgodnie z lokalnymi przepisami oraz zaleceniami służb, ponieważ mogą stanowić miejsce rozrodu wektora.
• Przy podejrzeniu nie pobieraj próbek przypadkowo i nie rozdrabniaj materiału przed konsultacją z WIORiN.

• Węgorek sosnowiec ma około 1 mm długości i nie jest widoczny gołym okiem.
• W odróżnieniu od wielu nicieni roślinożernych nie rozpoczyna cyklu w glebie i korzeniach, lecz jest związany z drewnem oraz wektorami owadzimi.
• W Europie stwierdzano go przede wszystkim w Portugalii i Hiszpanii; w Polsce nie został dotąd potwierdzony.
• Obecność nicienia w drewnie nie zawsze oznacza rozwój typowej choroby więdnięcia, ponieważ znaczenie mają podatność gospodarza, temperatura i kondycja drzewa.