Rynchosporioza jęczmienia

Rynchosporioza jęczmienia jest chorobą liści i pochew liściowych rozwijającą się przede wszystkim podczas chłodnej, deszczowej pogody. Patogen Rhynchosporium commune powoduje wodniste, szarozielone plamy, które z czasem bledną, otaczają się ciemnobrązową obwódką i zlewają. Silne porażenie ogranicza powierzchnię asymilacyjną oraz może obniżyć masę i jakość ziarna.

Rynchosporioza jest przede wszystkim chorobą liści i pochew liściowych jęczmienia. Pierwsze objawy mogą pojawiać się na dolnych liściach, a w okresach częstych opadów stopniowo obejmować górne partie łanu. Starsza nazwa Rhynchosporium secalis pozostaje częsta w materiałach diagnostycznych, lecz współczesne opracowania rozdzielają wyspecjalizowane populacje związane z różnymi żywicielami.

Rozpoznanie polowe jest możliwe na podstawie charakterystycznych plam, ale podobne przebarwienia mogą powodować mróz, herbicydy, niedobory oraz inne choroby zbóż. Przy nietypowych objawach lub potrzebie potwierdzenia gatunku wskazane jest badanie laboratoryjne.

Początkowo pojawiają się wodniste, owalne lub soczewkowate plamy w odcieniach szarozielonym, niebieskoszarym albo oliwkowym. Z czasem środek plamy blednie do barwy jasnoszarej, słomkowej lub jasnobrązowej, a obrzeżenie staje się wyraźnie ciemnobrązowe.

• Plamy zwykle nie są ograniczone przez nerwy liścia.
• Zmiany powiększają się i zlewają w nieregularne, wybielone nekrozy.
• Fragment liścia powyżej przewężenia może więdnąć i zamierać.
• Najwcześniej i najsilniej porażane są często liście dolne, lecz epidemia może przechodzić na liście podflagowe i flagowe.
• W ciężkich przypadkach zmiany występują także na pochwach liściowych, plewach, ościach, kłosach lub w pobliżu podstawy ziarniaków.

Charakterystyczna jest obecność plam o wyglądzie „oparzonego” lub „sparzonego” liścia, jednak pewne rozpoznanie wymaga uwzględnienia pogody, historii pola i innych chorób plamistości zbóż.

Najważniejszym źródłem infekcji są porażone resztki jęczmienia i samosiewy. Na tkankach roślinnych patogen wytwarza konidia, które podczas deszczu lub nawadniania zraszającego są przenoszone na sąsiednie liście i pochwy liściowe. Kolejne cykle infekcji mogą szybko przesuwać chorobę z dolnych partii łanu ku górze.

Zainfekowane lub zanieczyszczone ziarno może przyczyniać się do wczesnego pojawienia się objawów, lecz w epidemiach polowych zwykle większe znaczenie mają resztki pożniwne i samosiewy. Ryzyko zwiększają krótki płodozmian, uproszczona uprawa pozostawiająca porażoną słomę na powierzchni, gęsty łan i długotrwała wilgotność liści.

Patogen przetrzymuje okres między uprawami głównie jako grzybnia i żywotny materiał infekcyjny na porażonych liściach, słomie, ściernisku oraz samosiewach jęczmienia. W chłodnych i mokrych warunkach na powierzchni plam tworzą się bezbarwne, dwukomórkowe zarodniki konidialne osadzone w cienkiej warstwie śluzu.

Deszcz i spływająca woda przenoszą zarodniki z resztek lub dolnych liści na zdrowe tkanki. Choroba ma charakter wielocyklowy: w jednym sezonie może dochodzić do kilku kolejnych infekcji, zwłaszcza od fazy krzewienia do strzelania w źdźbło i kłoszenia. Objawy mogą pojawić się z opóźnieniem względem infekcji, dlatego patogen może rozwijać się przed zauważeniem plam. Ciepła, sucha pogoda zwykle ogranicza tempo epidemii.

Silnie zniszczonej tkanki nie da się odtworzyć, dlatego ewentualna ochrona fungicydowa ma przede wszystkim zabezpieczyć zdrowe liście i zahamować dalsze rozprzestrzenianie choroby. Największe znaczenie ma górna część rośliny, zwłaszcza liść flagowy i podflagowy.

W gospodarstwach towarowych zabieg należy rozważyć wyłącznie po ocenie objawów, warunków pogodowych, fazy rozwojowej, podatności odmiany oraz aktualnych zaleceń dla jęczmienia. Nie stosować preparatów rutynowo ani po przekroczeniu terminu, w którym mogą ochronić zdrową tkankę. Rotacja mechanizmów działania i przestrzeganie ograniczeń etykiety są ważne ze względu na ryzyko odporności.

W małych uprawach po stwierdzeniu choroby należy ograniczyć zwilżanie liści, poprawić przewiewność łanu, usunąć silnie porażone resztki po zbiorze i zaplanować zmianowanie. Objawy nietypowe, bardzo wczesne lub różniące się od typowych plam rynchosporiozy warto potwierdzić laboratoryjnie.

W uprawie ekologicznej i przy ograniczaniu chemii najważniejsze są działania agrotechniczne, ponieważ brak jest prostego zabiegu, który skutecznie usunie patogen z porażonych liści.

• Stosować zdrowy, kwalifikowany materiał siewny i ograniczać wysiew ziarna z silnie porażonych plantacji.
• Włączać do zmianowania rośliny niebędące żywicielami, unikając następowania jęczmienia po jęczmieniu.
• Ograniczać samosiewy jęczmienia oraz usuwać źródła infekcji w obrębie pola i jego obrzeży.
• Po silnie porażonym łanie prawidłowo zagospodarować resztki pożniwne; ich rozdrobnienie i wymieszanie z glebą może przyspieszyć rozkład inokulum, choć skuteczność zależy od systemu uprawy i warunków.
• Dobierać odmiany o możliwie wysokiej, lokalnie potwierdzonej odporności lub tolerancji.
• Unikać nadmiernego zagęszczenia łanu i niezbilansowanego nawożenia azotem, które sprzyjają długiemu utrzymywaniu wilgotnego mikroklimatu.

Podstawą zapobiegania jest połączenie odporności odmianowej, zmianowania, higieny pola i monitoringu. W Polsce warto korzystać z aktualnych list odmian oraz zaleceń dla danego rejonu, ponieważ reakcja odmian i populacji patogenu może się różnić.

• Wysiewać kwalifikowane, zdrowe nasiona o dobrej jakości.
• Nie uprawiać jęczmienia częściej niż uzasadnia to płodozmian, szczególnie po silnie porażonej plantacji.
• Kontrolować samosiewy jęczmienia przed założeniem i w trakcie prowadzenia plantacji.
• Dobierać termin siewu, obsadę i nawożenie tak, aby nie tworzyć nadmiernie zwartego, długo wilgotnego łanu.
• W chłodne i deszczowe wiosny regularnie oglądać dolne liście oraz miejsca z zastojem wilgoci.
• Jeżeli choroba przesuwa się ku liściom podflagowym i flagowym, decyzję o ochronie podejmować na podstawie presji choroby, fazy rozwojowej, prognozy pogody i ekonomicznej wartości plonu.

• Nazwa Rhynchosporium commune zastąpiła w wielu współczesnych opracowaniach wcześniejsze oznaczenie R. secalis stosowane dla patogenu jęczmienia.
• Gatunki kompleksu Rhynchosporium są silnie wyspecjalizowane względem żywicieli, dlatego nie należy automatycznie przypisywać jęczmieniowi wszystkich przypadków „scald” obserwowanych na trawach i innych zbożach.
• Patogen może pozostawać bez wyraźnych objawów przez pewien czas po infekcji, a widoczne nekrozy rozwijają się później.
• Największe znaczenie gospodarcze ma ochrona zdrowej górnej powierzchni liści, ponieważ jej utrata ogranicza fotosyntezę i napełnianie ziarna.