Rizoktonioza — Rhizoctonia solani Kühn

Rizoktonioza jest chorobą powodowaną przez glebowego grzyba Rhizoctonia solani Kühn. Może prowadzić do zgorzeli przed- i powschodowej, zgnilizny korzeni oraz szyjki korzeniowej, nekroz łodyg i rozłogów, plamistości części nadziemnych, a u ziemniaka także do czarnej skórki bulw. Objawy często przypominają inne choroby odglebowe.

Rhizoctonia solani Kühn jest nitkowatym grzybem glebowym, żyjącym także saprotroficznie na resztkach roślinnych, ściółce i materii organicznej. Przetrwa głównie jako ciemna grzybnia i sklerocja w glebie, resztkach roślin oraz porażonym materiale rozmnożeniowym.

Patogen nie rozprzestrzenia się przede wszystkim za pomocą zarodników powietrznych. Zakażenie następuje po kontakcie strzępek z podatną tkanką, zwłaszcza w pobliżu powierzchni gleby. W zależności od gospodarza może powodować zgorzel siewek, zgniliznę korzeni i korony, nekrozy łodyg i rozłogów, plamy na liściach lub pochwach liściowych, zgniliznę owoców oraz czarną skórkę bulw ziemniaka.

Nazwa obejmuje biologicznie zróżnicowane populacje grupowane w grupy anastomozowe. Dlatego obecność podobnych objawów na dwóch roślinach nie zawsze oznacza identyczny wariant patogenu ani taką samą skuteczność metod ochrony.

Objawy zależą od gatunku rośliny, wieku tkanki, izolatu i temperatury. Typowe są:

• gnicie nasion, brak wschodów lub zamieranie siewek przed wschodami;
• wodne, beżowe, rudobrązowe lub szarobrązowe nekrozy przy powierzchni gleby, prowadzące do przewężenia i przewracania się siewek;
• cienkie, włókniste łodygi typu „wirestem”, słaby system korzeniowy i zgnilizna korzeni;
• zahamowanie wzrostu, więdnięcie, żółknięcie, fioletowe przebarwienia i nierównomierne wschody starszych roślin;
• u ziemniaka brunatne, zapadnięte nekrozy łodyg i rozłogów oraz nieregularne czarne sklerocja na powierzchni bulw, określane jako czarna skórka;
• u trawników nieregularne brunatne plamy, szczególnie przy długotrwałym zwilżeniu liści;
• niekiedy biała, pajęczynowata grzybnia w wilgotnych warunkach, której brak nie wyklucza choroby.

Podobne objawy mogą powodować między innymi Pythium, Phytophthora, Fusarium, zła wentylacja, zalanie podłoża i uszkodzenia mechaniczne.

Źródłem infekcji jest skażona gleba, resztki roślinne, filc, chore sadzeniaki i bulwy, nasiona, rozsada, tace, narzędzia, obuwie oraz sprzęt. Patogen może być przemieszczany z wodą nawadniającą i spływem powierzchniowym. Rozwojowi sprzyjają mokre stanowiska, zagęszczenie gleby, słaba wentylacja, długotrwałe zwilżenie liści oraz pozostawianie chorego materiału na zagonie.

Ryzyko nie jest jednakowe dla wszystkich roślin. Izolat przystosowany do ziemniaka może nie rozwijać się równie skutecznie na odległym taksonomicznie gospodarzu, dlatego płodozmian należy planować z uwzględnieniem konkretnej uprawy i historii stanowiska.

Grzyb przeżywa między sezonami jako ciemna, zmelanizowana grzybnia i sklerocja w glebie, resztkach pożniwnych, filcu trawnikowym oraz porażonych bulwach, nasionach lub sadzonkach. Po pojawieniu się podatnej tkanki i odpowiedniej wilgotności strzępki rosną po powierzchni gleby albo rośliny.

Patogen może wnikać przez naturalne otwory lub wyspecjalizowane skupienia strzępek, tzw. poduszki infekcyjne. Następnie kolonizuje tkanki i powoduje ich zamieranie. Na obumarłych resztkach przechodzi ponownie w fazę saprotroficzną i może tworzyć nowe sklerocja.

Największa podatność występuje zwykle podczas kiełkowania i wschodów, a także w obrębie korzeni, szyjki korzeniowej, podstawy łodygi, rozłogów i młodych pędów. U rizoktoniozy ziemniaka infekcje kiełków są szczególnie związane z chłodną, wilgotną glebą; w polskich warunkach znaczenie ma szybkie osuszanie stanowiska po sadzeniu.

Najpierw potwierdź, czy objawy rzeczywiście pasują do rizoktoniozy. Obejrzyj szyjkę korzeniową, korzenie, podstawę łodygi oraz — u ziemniaka — kiełki, rozłogi i powierzchnię bulw. Przy niejednoznacznych objawach pomocne jest badanie laboratoryjne.

• Silnie porażone siewki i rośliny usuń wraz z bryłą podłoża; uzupełnij puste miejsca zdrową rozsadą.
• Wstrzymaj nadmierne podlewanie, popraw odpływ wody i nie pracuj na mokrej glebie, aby nie rozprzestrzeniać patogenu.
• W ziemniakach ograniczaj chorobę przede wszystkim przez zdrowe sadzeniaki, właściwy termin sadzenia, płodozmian i szybkie osuszanie stanowiska.
• Na trawniku zmniejsz czas zwilżenia liści, usuń nadmiar filcu i unikaj wieczornego podlewania.
• Środki biologiczne lub chemiczne traktuj jako element programu integrowanej ochrony, nie jako zamiennik higieny, drenażu i zdrowego materiału.

W uprawie ekologicznej i przydomowej podstawą jest ograniczanie inokulum oraz poprawa warunków wzrostu:

• stosuj zdrowe, kwalifikowane sadzeniaki ziemniaka, nasiona i rozsady;
• odkażaj tace, doniczki, narzędzia i stoły, a zużyte podłoże usuwaj zamiast ponownie wykorzystywać;
• zapewnij przepuszczalne podłoże, odpływ nadmiaru wody i podlewanie przy podstawie roślin;
• usuwaj porażone siewki, bulwy i resztki, nie przenoś zakażonej gleby na obuwiu ani narzędziach;
• w ziemniakach stosuj możliwie długi płodozmian; w polskich zaleceniach integrowanej ochrony wskazuje się na ograniczanie udziału ziemniaka w zmianowaniu i przerwę kilkuletnią;
• rozważ biologiczne preparaty mikrobiologiczne tylko wtedy, gdy są legalnie dopuszczone do danej uprawy i zastosowania w Polsce; ich skuteczność zależy od produktu, terminu i warunków.

Najskuteczniejsza jest profilaktyka integrowana, ponieważ po zasiedleniu gleby patogen jest trudny do całkowitego usunięcia.

• Wysiewaj nasiona i sadź materiał rozmnożeniowy z pewnego, zdrowego źródła.
• Używaj świeżego, czystego podłoża oraz mytych i zdezynfekowanych pojemników.
• Nie przelewaj roślin; unikaj zastoisk, głębokiego sadzenia i ugniatania gleby.
• Zapewnij drenaż, rozluźnienie podłoża i odpowiedni rozstaw, aby rośliny szybciej obsychały.
• W ziemniakach nie sadź bulw z dużą ilością czarnej skórki; utrzymuj zdrowy materiał sadzeniakowy i unikaj zbyt wczesnego sadzenia w zimną, mokrą glebę.
• Usuwaj chore rośliny i resztki; nie kompostuj materiału z silnie porażonego stanowiska w zwykłym kompostowniku.
• Ogranicz nadmierne nawożenie azotem i długotrwałe zwilżenie darni lub liści.
• Stosuj płodozmian, a przy problemach na trawniku ogranicz filc, popraw przewiewność i podlewaj rano.

• Rhizoctonia solani jest nazwą obejmującą wiele biologicznie zróżnicowanych populacji; grupy anastomozowe mogą mieć odmienne preferencje żywicielskie.
• U ziemniaka czarna skórka to skupienia sklerocjów na powierzchni bulwy, a nie zabrudzenie gleby.
• Patogen jest silnym saprotrofem, dlatego resztki roślinne i filc mogą podtrzymywać inokulum nawet wtedy, gdy nie widać aktywnej choroby.
• W praktyce ogrodniczej sama obecność czarnych nalotów lub zgnilizny nie wystarcza do pewnego odróżnienia rizoktoniozy od innych chorób glebowych.