Rdza brunatna pszenicy

Rdza brunatna pszenicy to choroba grzybowa wywoływana przez Puccinia triticina. Na liściach pojawiają się drobne, rdzawopomarańczowe lub cynamonowobrązowe skupienia zarodników, które łatwo ścierają się przy dotyku. Silne porażenie liścia flagowego i liścia podflagowego ogranicza powierzchnię fotosyntetyczną, pogarsza nalewanie ziarna i może obniżyć plon, szczególnie w podatnych odmianach.

Rdza brunatna pszenicy, nazywana także rdzą liściową, występuje przede wszystkim na pszenicy zwyczajnej, durum oraz pszenżycie. Jej sprawcą jest wyspecjalizowany, obligatoryjny pasożyt żywych tkanek. Choroba jest rozpoznawana po małych, okrągłych lub owalnych, pomarańczowych, rdzawych albo cynamonowobrązowych poduszeczkach zarodnikowania.

Największe znaczenie gospodarcze ma porażenie liścia flagowego i liścia podflagowego, ponieważ uczestniczą one intensywnie w wytwarzaniu asymilatów dla kłosa. Barwa i wielkość pustuli nie zawsze wystarczają do pewnego rozpoznania: podobne objawy mogą powodować rdza żółta, rdza źdźbłowa lub niektóre plamistości liści. W razie wątpliwości należy ocenić układ objawów, lokalizację na roślinie i, przy dużym znaczeniu gospodarczym, skorzystać z diagnostyki specjalistycznej.

• Drobne, rozproszone, pomarańczowe, rdzawe lub cynamonowobrązowe pustule na liściach.
• Obfity, pylący proszek zarodników łatwo ścierający się przy potarciu palcem.
• Pustule częściej występują na górnej stronie liścia, ale mogą pojawiać się także na spodzie i pochwach liściowych.
• Przy podatnej reakcji rośliny zwykle brak wyraźnej obwódki nekrotycznej; przy częściowej odporności mogą występować drobne nekrotyczne plamki lub małe pustule otoczone żółtą albo brunatną tkanką.
• W silnie porażonym łanie następuje przedwczesna utrata zielonej powierzchni liści, słabsze nalewanie ziarna, mniejsza masa tysiąca ziaren i niekiedy mniejsza liczba ziaren w kłosie.
• W odróżnieniu od rdzy żółtej pustule nie układają się typowo w długie, żółte pasy. Rdza źdźbłowa częściej tworzy większe skupienia na źdźbłach i pochwach liściowych oraz może powodować pękanie skórki.

Chorobę wywołuje Puccinia triticina, która pobiera składniki pokarmowe z żywych komórek gospodarza. Głównym mechanizmem szerzenia jest wielokrotne wytwarzanie i daleki transport urediniospor z zakażonych roślin pszenicy, pszenżyta i innych podatnych żywicieli.

Infekcji sprzyjają zwilżone liście po rosie lub opadach oraz łagodne temperatury. Ryzyko wzrasta w gęstych, bujnych łanach, przy podatnej odmianie, wczesnym rozwoju choroby w sąsiednich polach i obecności samosiewów utrzymujących zieloną tkankę. Zwykłe przenoszenie przez kontakt z zebranym ziarnem lub glebę nie jest główną drogą epidemicznego rozwoju tej choroby.

Puccinia triticina jest rdzą makrocykliczną i różnodomową: w pełnym cyklu może wytwarzać pięć typów zarodników na dwóch niespokrewnionych grupach żywicieli. Na pszenicy i pokrewnych zbożach powstają uredinia z urediniosporami, które przenoszą się z wiatrem na kolejne zielone liście.

Po osiadnięciu na zwilżonej blaszce liściowej zarodnik kiełkuje, a strzępka wnika przez aparat szparkowy. Po skolonizowaniu żywej tkanki tworzą się nowe pustule i kolejne generacje urediniospor. W sprzyjającym sezonie kilka takich cykli może nastąpić przed dojrzewaniem pszenicy. Później rozwijają się telia i teliospory. Żywicielami alternatywnymi opisywanymi dla tego gatunku są między innymi Thalictrum speciosissimum i Isopyrum fumaroides, jednak ich znaczenie epidemiologiczne w polskich uprawach jest zwykle mniejsze niż ciągła obecność zakażonych zielonych zbóż i samosiewów.

Po stwierdzeniu pierwszych pustuli oceń odsetek porażonych roślin, tempo przyrostu objawów, podatność odmiany, fazę rozwojową i znaczenie porażonych liści dla plonu. Największą wagę ma aktywna infekcja rozwijająca się na liściu flagowym i podflagowym, a nie późne, ograniczone objawy na dolnych liściach.

• Przy szybkim narastaniu choroby przed kwitnieniem lub w okresie nalewania ziarna rozważ interwencję fungicydową zgodnie z aktualną etykietą zarejestrowanego środka.
• Przestrzegaj zasad zapobiegania odporności: nie powtarzaj bez potrzeby tych samych mechanizmów działania i stosuj pełne, etykietowe dawki oraz terminy.
• Nie wykonuj zabiegu po przekroczeniu zakresu fazy rozwojowej lub karencji określonych na etykiecie.
• Jeżeli objawy są nieliczne, późne albo dotyczą głównie starych liści, skuteczność i opłacalność zabiegu może być mała; decyzję podejmuj na podstawie lustracji całej plantacji.

Nie ma pewnej, powszechnie skutecznej biologicznej metody leczniczej, która zastąpiłaby dobór odmiany i monitoring. W integrowanej oraz niskonakładowej ochronie najważniejsze są działania ograniczające źródło inokulum i czas utrzymywania się podatnej, wilgotnej tkanki:

• wybieraj odmiany o możliwie dobrej, lokalnie potwierdzonej odporności na rdzę brunatną;
• usuwaj samosiewy pszenicy i niekontrolowane odrosty zbóż, zwłaszcza w pasach przy polu, z uwzględnieniem zasad ochrony gleby i ograniczania erozji;
• unikaj nadmiernego nawożenia azotem, które tworzy zbyt gęsty, długo wilgotny łan;
• prowadź lustrację od dolnych i środkowych liści, ze szczególnym uwzględnieniem liścia flagowego oraz podflagowego;
• utrzymuj zbilansowane zmianowanie i prawidłową agrotechnikę, choć sama rotacja nie eliminuje patogenu przenoszonego przez wiatr;
• środki biologiczne mogą być rozważane wyłącznie wtedy, gdy są zarejestrowane dla danego zastosowania i mają potwierdzoną skuteczność na etykiecie.

Podstawą ochrony jest połączenie odporności odmianowej, lustracji i zabiegów wykonywanych tylko wtedy, gdy tempo rozwoju choroby i faza roślin uzasadniają interwencję.

• Dobieraj odmiany z aktualnie korzystnym profilem odporności dla Polski i regionu; odporność może słabnąć wraz ze zmianą populacji patogenu.
• Monitoruj plantację od wiosny, szczególnie po okresach łagodnej pogody z rosami i częstym zwilżeniem liści.
• Oceniaj przede wszystkim liść flagowy i podflagowy przed kwitnieniem oraz w okresie nalewania ziarna.
• Ograniczaj samosiewy pszenicy i niekontrolowane zielone rośliny zbóż, które mogą podtrzymywać infekcję.
• Stosuj nawożenie azotowe zgodne z potrzebami stanowiska i odmiany; unikaj nadmiernego zagęszczania łanu.
• Nie opieraj decyzji wyłącznie na pojedynczej pustuli — potwierdź, czy objawy nie wskazują na rdzę żółtą, rdzę źdźbłową lub plamistość liści.

• Populacja Puccinia triticina jest genetycznie zmienna i składa się z ras różniących się zdolnością do przełamywania genów odporności odmian.
• W badaniach IHAR-PIB prowadzonych w Polsce wykazywano zróżnicowanie wirulencji izolatów pochodzących z pszenicy i pszenżyta, dlatego odporność odmiany może różnić się zależnie od regionu i sezonu.
• Najczęstszym praktycznym źródłem inokulum między sezonami są żywe samosiewy pszenicy i odrosty zbóż, a nie gleba czy prawidłowo przechowywane ziarno.
• Porażenie starszych, dolnych liści jest zwykle mniej szkodliwe niż wczesne porażenie liścia flagowego i podflagowego.