Rak platana

Rak platana to śmiertelna choroba naczyń i kambium platanów, powodowana przez grzyb Ceratocystis platani. Początkowo może przypominać suszę lub inne przyczyny zamierania: korona przerzedza się, pojedyncze konary więdną, a następnie zamierają. Pod korą i w drewnie pojawiają się czerwonawe, fioletowe lub niebieskoczarne przebarwienia. W Polsce podejrzenie wymaga zgłoszenia i potwierdzenia laboratoryjnego.

Rak platana jest chorobą naczyniową powodowaną przez ascomycetowego grzyba Ceratocystis platani, dawniej ujmowanego jako Ceratocystis fimbriata f. sp. platani. Patogen jest związany przede wszystkim z platanami i może rozwijać się w korzeniach, pniach, konarach oraz drewnie przewodzącym.

Pierwsze objawy są mało charakterystyczne i mogą przypominać suszę, przypalenie liści, uszkodzenia korzeni lub inne choroby zamierania. Po zasiedleniu drzewa choroba zwykle postępuje i często kończy się jego śmiercią. Sam wygląd korony nie wystarcza do rozpoznania — konieczne jest badanie laboratoryjne próbek z granicy aktywnej nekrozy.

W Polsce podejrzenie raka platana należy traktować jako problem fitosanitarny i skonsultować z właściwym wojewódzkim inspektoratem ochrony roślin i nasiennictwa.

• Przerzedzenie korony, drobniejsze lub chlorotyczne liście oraz stopniowe więdnięcie.
• W pierwszej kolejności może zamierać pojedynczy konar lub cały system gałęzi powyżej miejsca infekcji.
• Na pniu i grubych konarach pojawiają się wydłużone, lekko zapadnięte nekrozy i spękania kory.
• Kora nad zmianą może przyjmować barwę jasnobrązową, czerwonawą, purpurową lub fioletowobrązową.
• Na obrzeżu nekrozy często brakuje wyraźnej reakcji przyrastającego kallusa.
• Po zdjęciu kory lub wykonaniu przekroju drewna widoczne są smugi i klinowate albo wrzecionowate przebarwienia: szare, brązowe, czerwone, niebieskawe lub niebieskoczarne.
• W późniejszym stadium korona zamiera, a kora może brązowieć i oddzielać się od walca drewna.

Objawy zewnętrzne nie są rozstrzygające. Próbki powinny pobierać osoby kompetentne, najlepiej z obrzeża świeżej nekrozy, bez rozprzestrzeniania materiału na inne drzewa.

Patogen wnika głównie przez świeże rany po cięciu, wyłamaniach, pracach budowlanych, kopaniu lub uszkodzeniu korzeni. Może być przenoszony przez:

• zakażone sadzonki i materiał szkółkarski,
• nieoczyszczone piły, sekatory, frezy i rębaki,
• maszyny budowlane oraz sprzęt poruszający się po skażonej glebie,
• porażone drewno, korę, trociny i zrębki,
• skażoną glebę i wodę,
• kontakt korzeni sąsiednich platanów.

W Polsce szczególnie ważne jest niedopuszczenie do przemieszczania podejrzanego materiału poza miejsce występowania oraz niezwłoczne zgłoszenie podejrzenia do PIORiN.

Grzyb przetrwa w porażonym drewnie, korzeniach, pniakach, korze i resztkach roślinnych. Najczęściej rozpoczyna infekcję przez ranę w korzeniu, pniu, rozwidleniu konaru lub miejscu cięcia. Następnie rośnie wzdłuż naczyń i w tkankach przylegających, powodując nekrozę kambium oraz charakterystyczne zabarwienie bielu.

W miarę postępu choroby ograniczone zostaje przewodzenie wody, dlatego korona więdnie i stopniowo zamiera. Na martwym lub silnie skolonizowanym drewnie mogą powstawać owocniki płciowe — perytecja — oraz formy bezpłciowe produkujące zarodniki. Zarodniki mogą zanieczyszczać narzędzia, maszyny, wodę, glebę i odpady drzewne.

Patogen może rozprzestrzeniać się lokalnie przez kontakt i zrosty korzeni. Zasięg naturalnego rozprzestrzeniania jest zwykle niewielki, natomiast na większe odległości szczególne znaczenie ma transport zakażonych roślin, drewna, trocin, zrębków, gleby i sprzętu. Zakaźność odpadów drzewnych i gleby może utrzymywać się przez kilka lat, zależnie od warunków.

Skuteczne leczenie porażonego, całego drzewa nie jest obecnie pewne, a choroba często prowadzi do jego śmierci. Iniekcje fungicydowe, cięcia sanitarne lub próby ratowania pojedynczych konarów nie powinny być wykonywane bez potwierdzenia rozpoznania i oceny specjalisty.

Po potwierdzeniu laboratoryjnym postępowanie może obejmować urzędowo nadzorowane usunięcie drzewa, pniaka i zakażonego materiału, aby ograniczyć źródło inokulum. Zakres działań zależy od aktualnych wymagań fitosanitarnych i decyzji właściwych organów w Polsce. Wycinkę oraz rozdrabnianie należy planować tak, aby nie skażać kolejnych stanowisk.

Jeżeli objawy nie zostały potwierdzone, najpierw trzeba wykluczyć suszę, uszkodzenia korzeni, antraknozę platana, raki innych patogenów i problemy konstrukcyjne. Próbki do badań powinien pobierać wykwalifikowany arborysta lub laboratorium diagnostyczne.

Nie ma wiarygodnej, domowej metody wyleczenia zakażonego drzewa. Najważniejsze są działania sanitarne i ograniczenie rozprzestrzeniania:

• Nie pobierać zrazów, sadzonek ani drewna opałowego z podejrzanego platana.
• Nie wywozić gałęzi, pni, pniaków, kory, trocin ani zrębków poza miejsce wskazane przez służby fitosanitarne.
• Wstrzymać cięcie i prace ziemne przy podejrzanym drzewie do czasu konsultacji.
• Narzędzia, obuwie, piły, rębaki i maszyny oczyszczać z ziemi oraz resztek drewna, a następnie dezynfekować procedurą zaleconą przez PIORiN lub uprawnionego arborystę.
• Usuwanie porażonych drzew, pniaków i materiału drzewnego wykonywać wyłącznie zgodnie z decyzją lub zaleceniami właściwych służb.

• Kupować platany wyłącznie z legalnych, kontrolowanych i identyfikowalnych źródeł, z wymaganymi dokumentami fitosanitarnymi.
• Przed zakupem sprawdzać, czy materiał pochodzi z miejsca wolnego od Ceratocystis platani.
• Ograniczać cięcie do zabiegów koniecznych i wykonywać je zgodnie ze sztuką arborystyczną, najlepiej w suchych warunkach.
• Dezynfekować narzędzia między drzewami i po kontakcie z podejrzanym drewnem; samo opłukanie wodą nie wystarcza.
• Nie przenosić gleby, korzeni, drewna, trocin ani zrębków z obszaru podejrzanego lub potwierdzonego występowania.
• Chronić system korzeniowy przed zagęszczeniem gleby, zmianą poziomu terenu, wykopami, frezowaniem i uszkodzeniami mechanicznymi.
• Podczas robót drogowych i budowlanych wyznaczać strefy ochronne wokół korzeni oraz czyścić sprzęt przed przejazdem na kolejną działkę.
• Przy podejrzeniu choroby oznaczyć drzewo, ograniczyć prace i skontaktować się z właściwym WIORiN; nie podejmować samodzielnego transportu materiału.

• Ceratocystis platani jest silnie wyspecjalizowanym patogenem związanym z rodzajem Platanus; nie należy utożsamiać go automatycznie z innymi gatunkami rodzaju Ceratocystis.
• Choroba może długo pozostawać trudna do zauważenia, ponieważ pierwszym objawem bywa tylko przerzedzenie korony lub zamieranie jednego konaru.
• Przebarwienie drewna jest ważną wskazówką diagnostyczną, ale nie zastępuje izolacji lub testu molekularnego.
• Największe ryzyko przypadkowego przeniesienia wiąże się z cięciem, pracami przy korzeniach oraz przemieszczaniem drewna i zrębków.
• W Polsce materiał rozmnożeniowy platanów musi pochodzić z miejsc spełniających wymagania fitosanitarne dotyczące tego agrofaga.