Choroba zwijania liści winorośli związana z GLRaV-3

GLRaV-3 jest najważniejszym wirusem związanym z chorobą zwijania liści winorośli. U odmian o czerwonych owocach liście zwykle czerwienieją między nerwami, a u odmian białych żółkną lub bledną; brzegi blaszki podwijają się ku dołowi. Choroba opóźnia dojrzewanie, obniża zawartość cukrów i może pogarszać plon oraz jakość owoców. Objawy nie są swoiste, dlatego potrzebne jest badanie laboratoryjne.

GLRaV-3 zasiedla łyko winorośli i wywołuje chorobę o nasileniu zależnym od odmiany, podkładki, wieku krzewu, wariantu wirusa, obciążenia plonem, klimatu oraz współzakażeń. U odmian o czerwonych owocach typowe jest czerwone lub purpurowe zabarwienie tkanek między głównymi nerwami przy zachowaniu ich zielonej barwy. U odmian białych częściej występuje żółknięcie lub bladozielone przebarwienie między nerwami. Objawy wizualne mogą przypominać niedobór potasu, stres wodny, uszkodzenia herbicydowe lub grapevine red blotch disease, dlatego rozpoznanie należy potwierdzić testem laboratoryjnym.

Pierwsze wyraźne objawy często pojawiają się od fazy veraison, czyli początku dojrzewania jagód, do zbioru, a niekiedy nasilają się po zbiorach.

• Brzegi liści podwijają się ku dołowi, a blaszka może stać się grubsza, krucha i lekko zniekształcona.
• U odmian czerwonoowocowych pojawiają się czerwone, purpurowe lub brunatnoczerwone przebarwienia między głównymi nerwami; nerwy zwykle pozostają zielone.
• U odmian białoowocowych występuje żółknięcie, bladozielone marmurkowanie lub rozjaśnienie tkanek między nerwami.
• Możliwe są opóźnione pękanie pąków, słabszy wzrost pędów, mały krzew i nierównomierne ulistnienie.
• Grona dojrzewają późno i nierównomiernie; spada zawartość cukrów, a kwasowość może pozostać podwyższona.
• W zależności od odmiany pogarsza się wybarwienie jagód, masa gron, plon i jakość wina lub owoców.
• Liście mogą długo pozostawać na krzewie, także po przymrozkach.

Brak objawów nie wyklucza zakażenia. Sam wygląd liści nie odróżnia pewnie GLRaV-3 od innych problemów.

Najważniejszym źródłem wprowadzenia GLRaV-3 są zakażone sadzonki, podkładki, oczka, zrazy i inne materiały rozmnożeniowe. W obrębie winnicy wirus przenoszą przede wszystkim wełnowce, w tym Planococcus ficus, Planococcus citri i niektóre gatunki Pseudococcus, a także wybrane czerwce miękkie. Mrówki mogą pośrednio zwiększać rozprzestrzenianie, chroniąc kolonie tych owadów. Cięcie, wiatr i zwykły kontakt mechaniczny nie są uznawane za główne drogi transmisji GLRaV-3.

Wirus utrzymuje się systemicznie w łyku zakażonej winorośli i może przechodzić do zrazów, oczek oraz sadzonek. Po żerowaniu na porażonym krzewie wełnowiec lub niektóre czerwce mogą przenieść wirus podczas kolejnego żerowania na zdrowej roślinie. Najmłodsze stadia, zwłaszcza larwy wędrujące, bywają najbardziej skuteczne w nabywaniu i przekazywaniu wirusa. Wirus jest zatrzymywany przez wektora przez stosunkowo krótki czas i zwykle tracony po linieniu, dlatego ważne są kolejne kontakty żerujących owadów z krzewami. Nowe zakażenia mogą pozostać bezobjawowe przez część sezonu lub do następnego roku. Do wykrywania zaleca się pobieranie ogonków liściowych po zbiorach albo zdrewniałych łóz w okresie spoczynku, zgodnie z instrukcją laboratorium.

Zakażonej winorośli nie można wyleczyć z GLRaV-3 dostępnym zabiegiem polowym. Postępowanie ma ograniczyć źródła inokulum i wtórne przenoszenie wirusa.

1. Odizolować i oznaczyć podejrzane krzewy; nie pobierać z nich materiału rozmnożeniowego.
2. Pobrać próbki w terminie i z tkanek wskazanych przez laboratorium, najczęściej ogonki liściowe po zbiorach lub łozę w okresie spoczynku. Pojedynczy wynik ujemny może być niewystarczający przy nierównomiernym rozmieszczeniu wirusa.
3. Po potwierdzeniu rozważyć usunięcie krzewu, a przy większym ognisku także analizę sąsiednich roślin i wektorów.
4. Równolegle prowadzić monitoring i ograniczanie wełnowców oraz czerwców metodami integrowanymi.
5. Nie przesadzać, nie szczepić i nie rozmnażać porażonych krzewów; wymianę nasadzeń wykonywać zdrowym, przebadanym materiałem.

W małej przydomowej winnicy szczególnie ważne są szybka izolacja podejrzanej rośliny, kontrola mrówek i owadów pod korą oraz zakup materiału ze sprawdzonego źródła.

Nie ma ekologicznego środka, który usuwa GLRaV-3 z zakażonego krzewu. Najskuteczniejsze działania ograniczające presję choroby to higiena materiału i zarządzanie wektorami.

• Sadzić wyłącznie kwalifikowany lub przebadany wirusologicznie materiał szkółkarski i materiał do szczepienia.
• Nie pobierać zrazów, oczek ani sadzonek z krzewów o niewyjaśnionych objawach lub z bloków o nieznanym statusie zdrowotnym.
• Regularnie lustrować winorośl, szczególnie pod korą, w kątach liści, na pędach i wokół gron.
• Ograniczać mrówki, które chronią wełnowce i czerwce przed naturalnymi wrogami; utrzymywać czysty pas pod krzewami i stosować bariery na pniach, jeśli są odpowiednie dla danego stanowiska.
• Chronić naturalnych wrogów wełnowców, takich jak złotooki, biedronki i pasożytnicze błonkówki, unikając niepotrzebnych oprysków o szerokim działaniu.
• Silnie podejrzane lub potwierdzone krzewy usuwać wraz z możliwie dużą częścią systemu korzeniowego i nie wykorzystywać ich do rozmnażania.

Biologiczne zwalczanie wełnowców może być pomocne, ale jego skuteczność zależy od gatunku szkodnika, temperatury, ochrony mrówek i lokalnych warunków.

Zapobieganie jest znacznie skuteczniejsze niż próby ratowania zakażonego krzewu.

• Zakładać nasadzenia z certyfikowanych lub laboratoryjnie przebadanych roślin i zrazów od wiarygodnych dostawców.
• Przed sadzeniem kontrolować pnie, korzenie, miejsca szczepienia i materiał szkółkarski pod kątem wełnowców oraz czerwców.
• W polskich warunkach prowadzić lustrację od późnej wiosny do końca lata, ze szczególnym uwzględnieniem ciepłych okresów i fazy dojrzewania gron.
• Oznaczać podejrzane krzewy, nie pobierać z nich materiału do rozmnażania i zlecić badanie PCR lub inną metodę zalecaną przez laboratorium.
• Usuwać potwierdzone źródła infekcji, zwłaszcza gdy znajdują się przy zdrowych młodych nasadzeniach.
• Monitorować wełnowce i czerwce oraz ograniczać mrówki, aby poprawić działanie organizmów pożytecznych.
• Dezynfekować narzędzia zgodnie z zasadami higieny gospodarstwa, choć główny nacisk należy kłaść na zdrowy materiał i zwalczanie wektorów.

GLRaV-3 jest najważniejszym wirusem związanym z zespołem choroby zwijania liści, ale nie każda roślina z takimi objawami jest zakażona właśnie nim. Wrażliwość i widoczność objawów silnie zależą od odmiany. Gospodarzem o największym znaczeniu gospodarczym jest Vitis vinifera; opisano także zakażenia niektórych gatunków i mieszańców Vitis, natomiast pojedyncze zakażenia roślin modelowych nie powinny być automatycznie traktowane jako naturalny zakres gospodarzy winnic.