Pryszczarek kapustnik

Pryszczarek kapustnik (Dasineura brassicae) to drobna muchówka, której larwy żerują wewnątrz rozwijających się łuszczyn rzepaku i innych kapustowatych. Porażone łuszczyny żółkną, nabrzmiewają, skręcają się i przedwcześnie pękają, powodując osypywanie nasion. Objawy mogą przypominać uszkodzenia chowacza podobnika, dlatego rozpoznanie warto potwierdzić po otwarciu łuszczyn.

Pryszczarek kapustnik to niewielka muchówka z rodziny pryszczarkowatych (Cecidomyiidae). Dorosłe osobniki mają zwykle około 1,5–2,2 mm długości, delikatną budowę i słabą zdolność lotu. Larwy są beznogie, początkowo przezroczyste, później kremowobiałe lub żółtawe.

Największe znaczenie gospodarcze szkodnik ma w rzepaku, zwłaszcza od kwitnienia do rozwoju łuszczyn. Larwy pozostają ukryte w łuszczynie, dlatego oprysk wykonany po ich wniknięciu zwykle nie daje dobrego efektu. Objawy nie są całkowicie swoiste i mogą być mylone z uszkodzeniami chowacza podobnika, chorobami wtórnymi lub mechanicznym pękaniem łuszczyn.

• Łuszczyny żółkną wcześniej niż sąsiednie, zdrowe łuszczyny.
• Pojawia się miejscowe nabrzmienie, skręcenie, zniekształcenie lub pęcherzykowate uwypuklenie ściany.
• Łuszczyny mogą przedwcześnie pękać i osypywać niedojrzałe albo słabo wykształcone nasiona.
• Wewnątrz podejrzanej łuszczyny można znaleźć kilka lub kilkanaście drobnych, jasnych, beznogich larw oraz ślady żerowania na wewnętrznej ścianie.
• Uszkodzenia bywają silniejsze na obrzeżach pola, przy miedzach, w pobliżu wcześniejszych upraw kapustowatych i tam, gdzie występuje chowacz podobnik.

Do kontroli otwieraj ostrożnie łuszczyny z różnych części plantacji. Samo żółknięcie łuszczyny nie wystarcza do pewnego rozpoznania.

Szkody powoduje larwa żerująca wewnątrz młodej łuszczyny. Jej żerowanie uszkadza wewnętrzną ścianę łuszczyny i rozwijające się nasiona, a tkanki przedwcześnie żółkną i dojrzewają.

Samice preferują łuszczyny z otworami po chowaczu podobniku lub innymi uszkodzeniami, lecz mogą również zasiedlać łuszczyny nieuszkodzone. Słabe loty dorosłych osobników sprzyjają lokalnym ogniskom, natomiast samosiewy rzepaku, chwasty kapustowate i blisko położone plantacje zapewniają ciągłość żywicieli.

Zimują dojrzałe larwy w kokonach w wierzchniej warstwie gleby lub w resztkach roślinnych. Wiosną i na początku lata pojawiają się dorosłe muchówki; termin nalotu zależy od temperatury gleby, pogody i rozwoju rzepaku. W Polsce pierwsze naloty często przypadają na okres kwitnienia rzepaku i tworzenia pierwszych łuszczyn.

Samice składają drobne jaja w młodych łuszczynach, często przez otwory wykonane wcześniej przez chowacza podobnika, choć składanie jaj do nieuszkodzonych łuszczyn również jest możliwe. Larwy żerują przez kilka tygodni, po czym opuszczają łuszczyny i przechodzą do gleby, gdzie się przepoczwarzają. W sprzyjających warunkach może rozwinąć się więcej niż jedno pokolenie, lecz liczba pokoleń i terminy są zmienne regionalnie.

Nie ma skutecznego zabiegu leczniczego, który usunie larwy już chronione wewnątrz łuszczyn. Najpierw otwórz reprezentatywne łuszczyny z obrzeży i środka plantacji, sprawdź obecność larw oraz, w razie wątpliwości, skonsultuj próbkę z doradcą rolniczym lub laboratorium diagnostycznym.

W małych nasadzeniach usuwaj porażone łuszczyny przed opuszczeniem ich przez larwy. W uprawach towarowych decyzję o ochronie podejmuj na podstawie lokalnego monitoringu, fazy rzepaku i aktualnych zaleceń integrowanej ochrony. Zabieg, jeśli jest uzasadniony i prawnie dopuszczony, ma największą szansę ograniczyć dorosłe muchówki przed złożeniem jaj, a nie larwy znajdujące się już w łuszczynach.

W małych uprawach można usuwać widocznie zdeformowane i podejrzane łuszczyny przed opuszczeniem ich przez larwy. Nie wrzucaj takich części do zwykłego kompostu; lepiej je szczelnie zapakować i usunąć zgodnie z lokalnymi zasadami gospodarowania odpadami organicznymi.

• Stosuj zmianowanie i unikaj następowania po sobie upraw rzepaku, gorczycy, rzodkwi i innych kapustowatych.
• Likwiduj samosiewy rzepaku oraz silnie zasiedlone resztki po zbiorze, ograniczając ciągłość rozwoju szkodnika.
• Monitoruj naloty za pomocą żółtych tablic lepowych lub żółtych naczyń wodnych, szczególnie od początku kwitnienia do zawiązywania łuszczyn.
• Chroń naturalnych wrogów, ograniczając nieuzasadnione zabiegi szerokospektralne i pozostawiając nieprodukcyjne siedliska poza łanem.

• Wprowadzaj zmianowanie, zachowując możliwie dużą przerwę między kolejnymi uprawami kapustowatych na tym samym polu.
• Usuwaj samosiewy rzepaku, ucieczki uprawne oraz silnie zasiedlone resztki pożniwne.
• Kontroluj chwasty kapustowate i ograniczaj sąsiedztwo niepielęgnowanych roślin żywicielskich, zwłaszcza przy plantacji nasiennej.
• Od kwitnienia regularnie lustruj obrzeża, głowice i miejsca sąsiadujące z ubiegłorocznym rzepakiem.
• Stosuj żółte tablice lepowe lub naczynia wodne do wykrywania nalotu; interpretuj odłowy razem z fazą rozwojową roślin i oceną łuszczyn.
• Monitoruj również chowacza podobnika, ponieważ jego żerowanie może ułatwiać zasiedlenie łuszczyn przez pryszczarka.
• W miarę możliwości zbieraj rzepak terminowo, ograniczając okres, w którym dojrzałe łuszczyny mogą się otwierać i osypywać.

• Największe straty wynikają nie tylko z wyjadania nasion, lecz także z przedwczesnego pękania łuszczyn i osypywania plonu.
• Chowacz podobnik może ułatwiać pryszczarkowi zasiedlenie łuszczyn, ponieważ pozostawia otwory wykorzystywane do składania jaj; zależność ta nie występuje jednak w każdym przypadku.
• Uszkodzone łuszczyny są łatwiej zasiedlane przez patogeny powodujące wtórne gnicie.
• Na jednej roślinie lub w jednym fragmencie pola szkodnik może występować placowo, szczególnie przy obrzeżach i w pobliżu źródeł samosiewów kapustowatych.