Wirus mozaiki pomidora

Wirus mozaiki pomidora (ToMV) jest wysoce zakaźną chorobą wirusową pomidora i niektórych innych roślin psiankowatych. Powoduje nieregularną mozaikę jasno- i ciemnozielonych tkanek, deformację młodych liści, zahamowanie wzrostu oraz czasem nierównomierne wybarwienie owoców. Objawy łatwo pomylić z innymi wirusami, fitotoksycznością i niedoborami, dlatego przydatne jest badanie laboratoryjne.

Wirus mozaiki pomidora jest trwałym wirusem RNA namnażającym się w żywych komórkach roślin. Po wniknięciu przemieszcza się systemicznie do młodych tkanek, dlatego zakażenie może objąć liście, wierzchołki wzrostu, łodygi, kwiaty i owoce.

W Polsce problem może pojawić się w ogrodach, tunelach i szklarniach wraz z zakażonym nasionem, rozsadą lub materiałem do szczepienia. Nasilenie objawów zależy od odmiany, izolatu wirusa, wieku rośliny, temperatury, światła i współwystępowania innych patogenów. Rośliny zakażone wcześnie zwykle rosną słabiej i mogą wydać mniej lub mniejsze owoce.

Rozpoznanie na podstawie wyglądu jest orientacyjne. W przypadku cennej uprawy, nietypowych objawów lub podejrzenia kilku wirusów warto przekazać reprezentatywną próbkę do laboratorium fitopatologicznego.

• nieregularna mozaika jasno- i ciemnozielonych pól na liściach;
• pofałdowanie, zwężenie, zawijanie lub pomniejszenie młodych liści;
• nitkowate, „sznurowate” lub paprociowate deformacje blaszki liściowej;
• skrócone międzywęźla, zahamowanie wzrostu i obniżona żywotność;
• mniej, mniejsze lub nierównomiernie rozwijające się owoce;
• u części kombinacji odmiana–izolat: nierówne dojrzewanie, zielone lub żółtozielone smugi i przebarwienia owoców.

Podobne objawy mogą wywoływać wirus mozaiki tytoniu, inne wirusy pomidora, uszkodzenia herbicydowe, niedobory pokarmowe i stres środowiskowy. Objawy bez testu serologicznego lub molekularnego nie potwierdzają ToMV.

Głównymi drogami są zakażone nasiona i rozsada, szczepienie oraz mechaniczne przenoszenie soku. Wirus może przejść na zdrową roślinę przez ręce, odzież, nożyce, noże, sznurki, paliki, stoły, tace, konstrukcję tunelu i resztki roślinne.

Każde cięcie, usuwanie pędów bocznych, podwiązywanie, zbiór lub ocieranie roślin zwiększa ryzyko transmisji. Zakażone samosiewy pomidora i niektóre inne psiankowate mogą podtrzymywać źródło infekcji. Rotacja upraw pomaga, ale sama nie wystarczy, jeśli pozostaną skażone narzędzia, podpory lub resztki.

ToMV nie ma cyklu zależnego od owadziego wektora. Zakażenie rozpoczyna się najczęściej od zakażonych nasion, rozsady, sadzonek lub materiału do szczepienia. Wirus może długo przetrwać w zaschniętym soku, resztkach roślin, na narzędziach, podporach, ubraniu i powierzchniach szklarni.

Wtórne rozprzestrzenianie zachodzi podczas sadzenia, usuwania pędów bocznych, cięcia, podwiązywania, zbioru i innych prac, gdy sok zakażonej rośliny trafia na mikrouszkodzenia zdrowej. Możliwe jest także przenoszenie przez ocieranie się sąsiednich roślin. Samo występowanie mszyc lub wciornastków nie wskazuje na ich podstawową rolę w transmisji ToMV.

Nie istnieje leczenie, które eliminuje ToMV z rośliny już zakażonej systemicznie. Jeśli objawy pojawiają się na pojedynczej roślinie, usuń ją wraz z możliwie dużą ilością korzeni, zapakuj i wyrzuć zgodnie z lokalnymi zasadami gospodarowania bioodpadami. Nie przenoś jej przez uprawę bez zabezpieczenia.

Po usunięciu rośliny umyj i zdezynfekuj ręce, narzędzia, podpory, pojemniki oraz powierzchnie, z którymi miała kontakt. Sprawdź sąsiednie pomidory i paprykę, ogranicz prace pielęgnacyjne do minimum oraz rozważ badanie laboratoryjne, szczególnie gdy wynik wpływa na decyzję o likwidacji całej partii. Nie rozmnażaj roślin z podejrzanej uprawy.

Nie ma biologicznego ani organicznego preparatu, który usunie wirusa z zakażonej rośliny. Najskuteczniejsza strategia bez pozostałości chemicznych polega na ograniczaniu inokulum i przenoszenia:

• usuń podejrzane rośliny możliwie szybko, najlepiej w rękawicach, i włóż je do worka przed wyniesieniem;
• nie kompostuj zakażonych części ani nie pozostawiaj samosiewów pomidora i innych podejrzanych psiankowatych;
• myj ręce po kontakcie z roślinami i dezynfekuj narzędzia, tace, stoły, podpory oraz powierzchnie szklarni;
• pracuj od roślin zdrowych do podejrzanych, ograniczaj zbędne dotykanie liści i nie pobieraj sadzonek z niepewnego materiału;
• stosuj zdrowe nasiona i rozsadę oraz odmiany z udokumentowaną odpornością na ToMV, jeśli są dostępne.

W polskich warunkach zacznij od zdrowego materiału do produkcji rozsady i czystych pojemników. Kupuj nasiona oraz rozsadę z wiarygodnego źródła, oglądaj partie przed posadzeniem i odseparuj rośliny podejrzane.

• Wybieraj odmiany pomidora z udokumentowaną odpornością na ToMV, pamiętając, że odporność może zależeć od izolatu.
• W tunelu i szklarni dezynfekuj narzędzia, stoły, tace, paliki i elementy wielokrotnego użytku między partiami.
• Usuwaj porażone rośliny i samosiewy; nie przeznaczaj ich na kompost.
• Ograniczaj gęste sadzenie i nie wykonuj prac mokrymi rękami ani wtedy, gdy rośliny są wilgotne.
• Podlewaj regularnie i utrzymuj zbilansowane nawożenie, aby ograniczyć stres, lecz nie traktuj nawożenia jako leczenia wirusa.
• Po uprawie usuń resztki roślinne oraz oczyść konstrukcję i wyposażenie szklarni przed kolejnym sezonem.

• Obecna nazwa gatunkowa czynnika to Tobamovirus tomatotessellati, natomiast używana nazwa choroby to wirus mozaiki pomidora (ToMV).
• ToMV jest blisko spokrewniony z wirusem mozaiki tytoniu, dlatego objawy i wyniki prostych testów mogą wymagać dokładnej interpretacji.
• Wirus jest wyjątkowo łatwo przenoszony mechanicznie, nawet bez widocznych ran na liściach.
• Odporność odmianowa, w tym geny z grupy Tm u pomidora, może ograniczać infekcję, lecz jej skuteczność zależy od odmiany i izolatu.
• Owoce z zakażonych roślin nie muszą być toksyczne dla człowieka, ale mogą mieć gorszy wygląd, smak, wielkość lub wartość handlową.