Mozaika buraka

Mozaika buraka jest chorobą wirusową wywoływaną przez Potyvirus betaceum i przenoszoną przede wszystkim przez mszyce podczas krótkiego żerowania próbnego. Najczęściej dotyczy buraka cukrowego, ćwikłowego i liściowego. Młode liście mogą mieć przejaśnione nerwy, jasne plamki oraz mozaikowe przebarwienia, marszczyć się i ulegać deformacji. Objawy nie są jednak swoiste.

Potyvirus betaceum, znany jako wirus mozaiki buraka, poraża przede wszystkim rośliny z rodzaju Beta, w tym buraka cukrowego, ćwikłowego i liściowego. W Polsce podejrzenie choroby należy traktować jako wskazanie do usunięcia źródeł infekcji i obserwacji mszyc, a nie jako pewną diagnozę wyłącznie na podstawie mozaiki.

Największe znaczenie ma zakażenie młodych roślin. Nasilenie objawów zależy od odmiany, izolatu wirusa, wieku rośliny oraz współwystępowania innych wirusów buraka. Przy decyzjach o likwidacji plantacji, wykorzystaniu materiału rozmnożeniowego lub ocenie przyczyny strat warto zlecić badanie próbki laboratorium diagnostyki roślin.

• Na najmłodszych liściach pojawiają się prześwitujące przejaśnienia nerwów, drobne jasne plamki, chlorotyczne kropki lub pierścienie.
• W miarę rozwijania się liścia widoczna staje się nieregularna mozaika jasno- i ciemnozielona, często z marszczeniem, pofałdowaniem lub lekkim podwijaniem blaszki.
• Rośliny zakażone we wczesnej fazie mogą być niższe, słabiej rozwinięte i tworzyć mniejszy plon korzeni, liści albo nasion.
• U szpinaku opisywano liczne żółte kropki zlewające się w większe obszary chlorozy, a następnie nekrozy i zahamowanie wzrostu.
• Objawy mogą słabnąć na starszych liściach. Zakażenie mieszane z innymi wirusami buraka może wywołać silniejsze żółknięcie i karłowacenie.

Choroba rozpoczyna się, gdy mszyca pobierze wirusa z porażonego buraka lub innej podatnej rośliny, a następnie nakłuje zdrową roślinę. W systemach buraczanych szczególne znaczenie mogą mieć mszyca brzoskwiniowa i mszyca burakowa; także inne gatunki mszyc wykazywały zdolność transmisji w doświadczeniach.

Ryzyko zwiększają stare i nowe plantacje położone blisko siebie, ciągłość upraw buraka, samosiewy, porażone rośliny na obrzeżach oraz duża liczebność migrujących mszyc. Mechaniczne przeniesienie z sokiem roślinnym jest możliwe podczas inokulacji i intensywnego manipulowania roślinami, lecz w ogrodzie zwykle ma mniejsze znaczenie.

Wirus utrzymuje się przede wszystkim w żywych, porażonych roślinach, a nie w martwych resztkach pożniwnych. Źródłem infekcji mogą być chore buraki, samosiewy oraz niektóre dodatkowe rośliny żywicielskie; znaczenie żywicieli chwastowych w konkretnym gospodarstwie wymaga ostrożnej oceny.

Mszyca pobiera wirusa podczas krótkiego nakłucia chorej rośliny i może przekazać go przy kolejnym nakłuciu zdrowego buraka. Dla tego typu transmisji nie jest potrzebny długi okres utajenia, dlatego samo szybkie zwalczanie mszyc nie zawsze zapobiega infekcji. W doświadczeniach zdolność przenoszenia wykazano m.in. dla mszycy brzoskwiniowej (Myzus persicae) i mszycy burakowej (Aphis fabae), a także kilku innych gatunków. Możliwe jest również mechaniczne przenoszenie soku podczas inokulacji lub pracy z roślinami, lecz w zwykłej uprawie ma ono mniejsze znaczenie niż ruch mszyc.

Roślin zakażonych Potyvirus betaceum nie można wyleczyć. Silnie porażone rośliny usuń z korzeniami, jeśli jest to praktyczne, i zapakuj przed wyniesieniem z uprawy. Nie przeznaczaj podejrzanych roślin na nasiona, sadzonki ani materiał do dalszej produkcji.

Na pozostałej plantacji usuń źródła infekcji, kontroluj samosiewy i chwasty oraz monitoruj mszyce. Zabiegi przeciw wektorom mogą ograniczyć liczebność owadów, lecz zwykle nie cofają objawów ani nie gwarantują zatrzymania transmisji przez szybkie nakłucia. W uprawach towarowych decyzje o ewentualnym zabiegu podejmuj na podstawie monitoringu, progów i aktualnych zaleceń dla Polski.

Przy silnym podejrzeniu lub nietypowym przebiegu pobierz reprezentatywną próbkę młodych liści i przekaż ją do laboratorium diagnostyki roślin.

Najważniejsze działania bez chemii to ograniczanie źródeł wirusa i utrudnianie nalotu mszyc:

• usuwaj chore rośliny wraz z korzeniami, najlepiej zanim pojawi się silna migracja mszyc; chore okazy pakuj i wynoś z uprawy, nie odkładaj ich na kompost;
• eliminuj samosiewy buraka i rośliny pozostawione po zbiorze, a obrzeża utrzymuj bez podejrzanych burakowatych;
• w małych uprawach stosuj włókninę lub siatkę owadobójczą nad młodymi roślinami, zakładając osłony przed nalotem i zapewniając przewiew;
• zachowuj pożyteczne organizmy, takie jak biedronki, złotooki i larwy bzygów, oraz unikaj nieselektywnych zabiegów wykonywanych bez monitoringu;
• spłukiwanie kolonii mszyc wodą może być pomocne na kilku roślinach, ale nie zastępuje usunięcia roślin porażonych i kontroli źródeł infekcji.

• Zakładaj uprawę z możliwie zdrowego, kwalifikowanego materiału siewnego; nie pobieraj nasion z roślin z objawami mozaiki.
• W miarę możliwości zachowuj przerwę między uprawami buraka i nie zakładaj młodej plantacji bezpośrednio przy starej, podejrzanie porażonej.
• Usuwaj samosiewy, rośliny pozostawione na zimę oraz podejrzane buraki na obrzeżach i w międzyplonach.
• Od wschodów prowadź co najmniej cotygodniowy monitoring młodych liści i kolonii mszyc; dokumentuj objawy zdjęciami i zaznaczaj ogniska.
• W małych uprawach używaj osłon z włókniny lub siatki, szczególnie w okresie intensywnego nalotu mszyc.
• Izoluj podejrzane rośliny od materiału przeznaczonego do dalszego rozmnażania i czyść narzędzia między partiami pracy.
• Jeżeli wynik wpływa na decyzję gospodarczą, wykonaj test laboratoryjny, ponieważ wygląd liścia nie pozwala wiarygodnie odróżnić wszystkich wirusów buraka.

• Wirus należy do rodzaju Potyvirus w rodzinie Potyviridae; nazwa Beet mosaic virus jest nazwą zwyczajową, natomiast współczesna nazwa gatunkowa to Potyvirus betaceum.
• Krótki czas żerowania próbnego mszyc ma znaczenie epidemiologiczne: do przeniesienia wirusa może dojść zanim owad zostanie skutecznie zwalczony.
• Mozaika buraka może być mylona z innymi wirusami, uszkodzeniem herbicydowym, niedoborem składników pokarmowych lub niekorzystnymi warunkami wzrostu.
• Wystąpienie podobnych objawów na pojedynczych roślinach nie potwierdza jeszcze obecności tego konkretnego wirusa.