Osutka wiosenna sosny

Osutka wiosenna sosny jest chorobą igieł wywoływaną przede wszystkim przez grzyb Lophodermium seditiosum. W Polsce ma szczególne znaczenie na sośnie zwyczajnej, zwłaszcza w szkółkach i młodych uprawach. Igły pokrywają się żółtawymi lub rdzawymi plamami, brunatnieją i opadają. Chłodne, deszczowe lato oraz długo utrzymująca się wilgoć sprzyjają infekcji.

Choroba poraża przede wszystkim igły tegorocznego rocznika. Pierwsze objawy mogą pojawić się jesienią, jednak wyraźne rudzenie, brunatnienie i opadanie igieł często obserwuje się od wczesnej wiosny do lata następnego roku. W Polsce określenie „osutka wiosenna sosny” odnosi się głównie do choroby powodowanej przez Lophodermium seditiosum; dawniej objawy przypisywano szerzej gatunkom rodzaju Lophodermium.

Najbardziej podatne są młode sosny, sadzonki szkółkarskie oraz drzewa rosnące w zwarciu. Czarne, podłużnie pękające owocniki na martwych igłach są wskazówką diagnostyczną, ale same w sobie nie zawsze potwierdzają udział tego gatunku. Przy nietypowych objawach potrzebne może być badanie laboratoryjne.

• Na tegorocznych igłach pojawiają się drobne żółte, oliwkowe, rdzawe lub czerwonobrunatne plamy, niekiedy z jaśniejszą obwódką.
• Plamy zlewają się, a igły przybierają marmurkowaty wygląd, następnie równomiernie brunatnieją lub stają się słomkowe.
• Na obumarłych igłach mogą być widoczne czarne, lekko wypukłe, wrzecionowate lub „łódeczkowate” owocniki z podłużną szczeliną.
• Porażone igły często pozostają na drzewie przez zimę, po czym opadają wiosną lub latem.
• Silna choroba powoduje przerzedzenie korony, zahamowanie wzrostu młodych sosen, a u małych sadzonek nawet zamieranie.

Objawy mogą przypominać inne choroby igieł, uszkodzenia przez owady ssące, suszę, zasolenie podłoża lub naturalne opadanie starszego rocznika igieł.

Patogen przetrwa w porażonych i opadłych igłach. Zarodniki z owocników są rozprzestrzeniane przede wszystkim podczas deszczu, przez rozprysk wody i lokalny ruch powietrza. Do infekcji dochodzi wtedy, gdy igły pozostają mokre przez dłuższy czas.

Ryzyko wzrasta w gęstych, zacienionych szkółkach i młodnikach, przy częstej rosie, długotrwałych opadach, słabym przewiewie oraz dużej ilości chorego igliwia. Susza, problemy z korzeniami i inne stresy nie są konieczne do zakażenia, ale mogą zwiększyć skutki przedwczesnej utraty igieł.

Grzyb zimuje w porażonych igłach pozostających na drzewie oraz w opadłym igliwiu. Na martwych igłach dojrzewają czarne owocniki, które podczas wilgotnej pogody uwalniają zarodniki workowe. Są one przenoszone głównie przez deszcz i ruch powietrza na młode, tegoroczne igły.

W Polsce zakażenia zwykle przypadają na okres od lata do wczesnej jesieni, gdy długo utrzymująca się wilgoć sprzyja kiełkowaniu zarodników. Objawy mogą być widoczne jesienią, po zimie lub wiosną. Obumarłe igły opadają, pozostawiając materiał infekcyjny dla kolejnego cyklu. Dokładny termin zależy od regionu, przebiegu opadów, temperatury i fazy wzrostu sosny.

Igły już porażone nie odzyskają zdrowego wyglądu. Celem ochrony jest ograniczenie infekcji nowego rocznika i zmniejszenie ilości zarodników w kolejnym sezonie.

• Usuń silnie porażone sadzonki lub młode drzewa, gdy ich utrzymanie grozi zakażeniem całej kwatery.
• Na większych drzewach wycinaj wyłącznie wyraźnie chore, zagęszczające koronę gałęzie, zachowując właściwy termin i zasady cięcia.
• Połącz zabiegi sanitarne z poprawą przewiewu, kontrolą chwastów i ograniczeniem zwilżania igieł.
• W szkółkach, plantacjach choinkowych lub przy powtarzających się silnych infekcjach rozważ profesjonalny monitoring i ochronę zapobiegawczą zgodną z aktualną polską etykietą środka.

Jeśli objawy są nietypowe, pobierz świeże, reprezentatywne igły z pogranicza zdrowej i chorej tkanki do diagnozy, zamiast opierać decyzję wyłącznie na obecności czarnych owocników.

Najskuteczniejsze działania niechemiczne ograniczają ilość inokulum i czas zwilżenia igieł:

• wybieraj stanowiska słoneczne, przewiewne i bez zastoisk wilgoci;
• unikaj nadmiernego zagęszczenia sosen oraz systematycznie ograniczaj wysokie chwasty przy dolnych gałęziach;
• jesienią usuwaj opadłe, wyraźnie porażone igły spod cennych młodych drzew, jeśli jest to wykonalne;
• w szkółkach szybko usuwaj silnie porażone sadzonki, aby nie były źródłem zarodników;
• podlewaj przy powierzchni gleby, najlepiej rano, tak aby igły szybko wysychały; unikaj częstego zraszania koron;
• nie kompostuj chorego igliwia, chyba że proces kompostowania zapewnia temperaturę i czas wystarczające do zniszczenia patogenu.

• Zakładaj szkółki i nasadzenia sosen na stanowiskach słonecznych, przewiewnych i dobrze zdrenowanych.
• Zachowuj odpowiednie odstępy między roślinami; nie dopuszczaj do długotrwałego zacienienia i nadmiernego zwarcia.
• Kupuj zdrowy materiał szkółkarski i oglądaj igły sadzonek przed posadzeniem.
• Ograniczaj wysokie chwasty i poprawiaj przewiew w dolnej części koron.
• Usuwaj silnie porażone młode drzewa oraz opadłe porażone igły, szczególnie w szkółkach i przy cennych nasadzeniach.
• Stosuj podlewanie doglebowe lub wczesnoporanne; unikaj nawadniania powodującego długie zwilżenie koron.
• W nowych nasadzeniach, jeśli jest to zgodne z celem uprawy, preferuj źródła i pochodzenia o dobrej zdrowotności oraz mniej podatne materiały, bez zakładania pełnej odporności.

• Lophodermium seditiosum jest obecnie uznawany za głównego i szczególnie groźnego sprawcę osutki wiosennej sosny w Polsce.
• Największe znaczenie gospodarcze choroba ma na sośnie zwyczajnej (Pinus sylvestris), zwłaszcza w szkółkach i młodych uprawach.
• Rodzaj Lophodermium obejmuje także inne gatunki, dlatego sam wygląd czarnych owocników nie zawsze pozwala oznaczyć sprawcę do poziomu gatunku.
• Starsze drzewa często mogą odbudować koronę, jeśli po chorobie wytworzą zdrowe nowe igły i nie wystąpią kolejne silne infekcje.