Guzak północny

Guzak północny (Meloidogyne hapla) jest mikroskopijnym nicieniem pasożytującym w glebie i korzeniach. Tworzy na korzeniach niewielkie, kuliste zgrubienia, ogranicza pobieranie wody i składników pokarmowych, a u marchwi może powodować rozwidlenia i deformacje. Objawy nadziemne są niespecyficzne, dlatego wiarygodna diagnoza wymaga wykopania i umycia korzeni oraz, w razie potrzeby, badania laboratoryjnego.

Guzak północny atakuje przede wszystkim korzenie, a nie liście czy pędy. Na korzeniach bocznych powstają małe, zaokrąglone lub paciorkowate guzy. Uszkodzenie systemu korzeniowego ogranicza pobieranie wody i składników pokarmowych, dlatego rośliny mogą rosnąć nierówno, żółknąć, więdnąć w południe i słabo plonować mimo prawidłowego podlewania.

U marchwi i innych korzeni spichrzowych porażenie może powodować rozwidlenia, nadmierne owłosienie i utratę wartości handlowej. Same guzy nie pozwalają jednak pewnie odróżnić M. hapla od innych gatunków Meloidogyne. Przy decyzjach o zmianie płodozmianu lub kosztownym zabiegu warto zlecić badanie gleby i reprezentatywnych korzeni.

• Małe, kuliste lub paciorkowate guzy, szczególnie na korzeniach bocznych.
• Rozwidlone, rozgałęzione, krótkie lub zdeformowane korzenie marchwi.
• Nierównomierny wzrost, zahamowanie rozwoju i słabe przyjmowanie się rozsady.
• Bladozielone lub żółknące liście oraz więdnięcie w najcieplejszej części dnia.
• Zmniejszona masa korzeni i niższy plon.
• Nieregularne place słabszego wzrostu, które mogą powiększać się wraz z przemieszczaniem gleby.

Po wykopaniu korzenie należy delikatnie wypłukać. W ciężkim porażeniu mogą dodatkowo gnić lub być łatwiej zasiedlane przez inne patogeny glebowe.

Larwy J2 wylęgają się z jaj w glebie, przemieszczają do korzeni i wnikają do ich tkanek. Żerowanie pobudza roślinę do tworzenia powiększonych komórek, które stają się stałym źródłem pokarmu. Samice składają jaja w galaretowatych masach.

Najczęściej dochodzi do zawleczenia wraz z porażoną rozsadą, sadzonkami, koronami i materiałem szkółkarskim oraz do przeniesienia gleby na narzędziach, obuwiu, maszynach, skrzyniach i sprzęcie zbiorczym. Znaczenie mogą mieć także spływ powierzchniowy, zanieczyszczona woda, porażone korzenie, chwasty i samosiewy. Nie przenoś gleby z podejrzanej kwatery na czyste stanowisko.

Cykl obejmuje jajo, cztery stadia młodociane i postać dorosłą. Pierwsza wylinka zachodzi w jaju. Larwy drugiego stadium (J2) opuszczają jaja, przemieszczają się w wilgotnej glebie i wnikają do młodych lub drobnych korzeni. Następnie indukują powstanie stałego miejsca żerowania w pobliżu tkanek przewodzących, przechodzą kolejne stadia i zwykle rozwijają się głównie samice.

Dorosła samica pozostaje w korzeniu, pęcznieje i składa jaja w galaretowatej masie na powierzchni korzenia lub tuż przy niej. W sprzyjających warunkach jedno pokolenie może powstać w ciągu kilku tygodni, ale tempo zależy od temperatury, gospodarza i wilgotności. Rozwój jest szczególnie aktywny w umiarkowanie ciepłej glebie, mniej więcej przy 20–25°C. Jaja i larwy mogą przetrwać zimę w polskiej glebie, zwłaszcza w chronionych resztkach korzeni i bryłach ziemi.

Nie ma pewnego zabiegu ratunkowego, który usunie nicienie z już zasiedlonych korzeni. Najpierw potwierdź problem: wykop rośliny z pogranicza zdrowego i chorego placu, wypłucz korzenie, a próbki gleby i korzeni przekaż do specjalistycznego laboratorium.

• Na silnie porażonych zagonach usuń rośliny i korzenie po zbiorze, ograniczając rozprzestrzenianie gleby.
• W kolejnych sezonach zastosuj płodozmian z potwierdzonymi słabymi gospodarzami oraz kontrolę chwastów.
• W uprawach wieloletnich wymień porażony materiał tylko na zdrowy i wcześniej przebadany; przy zakładaniu nowej kwatery unikaj przenoszenia ziemi ze starego stanowiska.
• W uprawach polowych zabiegi przed założeniem plantacji rozważaj wyłącznie po analizie laboratoryjnej, ocenie ekonomicznego zagrożenia i sprawdzeniu aktualnych możliwości prawnych w Polsce.

Najskuteczniejsze metody niechemiczne należy łączyć w program integrowanej ochrony:

• Stosuj kilkuletni, zaplanowany płodozmian z roślinami udokumentowanymi jako słabi lub nieżywicielscy gospodarze dla lokalnej populacji.
• Po zbiorze szybko usuwaj korzenie i resztki roślin, nie kompostuj porażonego materiału w sposób, który może rozprzestrzenić glebę.
• Systematycznie zwalczaj chwasty i samosiewy, zwłaszcza w okresach bez uprawy.
• Rozważ międzyplony lub biofumigację wyłącznie po sprawdzeniu ich rzeczywistej przydatności dla M. hapla i lokalnych warunków; nie każdy gorczycowy międzyplon ogranicza populację.
• Poprawiaj strukturę i żyzność gleby, ale nie traktuj kompostu ani materii organicznej jako samodzielnego lekarstwa.
• Biologiczne preparaty oparte na grzybach lub bakteriach antagonistycznych mogą działać różnie; wybieraj tylko produkty dopuszczone do danego zastosowania i oceniaj je jako element IPM, nie zamiennik higieny i płodozmianu.

• Kupuj zdrową, kwalifikowaną rozsadę, sadzonki, korony truskawek i materiał szkółkarski; gdy to możliwe, oglądaj korzenie przed posadzeniem.
• Przed planowaniem płodozmianu pobierz reprezentatywne próbki gleby i korzeni do laboratorium nematologicznego, szczególnie gdy na stanowisku występują różne gatunki Meloidogyne.
• Nie powtarzaj przez kilka lat podatnych warzyw, truskawek i roślin ozdobnych na tej samej kwaterze. Dobór zbóż lub traw jako roślin zmianujących potwierdź dla lokalnej populacji i całego kompleksu nicieni.
• Usuwaj chwasty oraz rośliny samosiewne w trakcie uprawy i na ugorze.
• Czyść narzędzia, koła ciągników, sprzęt uprawowy, obuwie i pojemniki przed przejazdem na czyste stanowisko; zaczynaj prace od kwater zdrowych.
• Po zbiorze nie pozostawiaj porażonych korzeni w glebie. Unikaj przemieszczania mokrej ziemi między zagonami.
• W szkółkach i uprawach wieloletnich wybieraj materiał oraz podkładki pochodzące ze sprawdzonych źródeł; odporność jest zależna od odmiany i populacji nicienia.

• Guzak północny został opisany na podstawie materiału z ziemniaka i jest związany z klimatem umiarkowanym, dlatego może mieć znaczenie także w Polsce.
• Gatunek ma szeroki, ale zmienny zakres żywicieli; podatność poszczególnych odmian i populacji nicienia może się różnić.
• Trawy i zboża bywają słabymi żywicielami M. hapla, lecz nie należy automatycznie uznawać każdej trawy za bezpieczną bez uwzględnienia innych gatunków Meloidogyne.
• Najbardziej mobilnym i diagnostycznie ważnym stadium w glebie jest larwa drugiego stadium.