Stonka kukurydziana

Stonka kukurydziana (Diabrotica virgifera virgifera) jest ważnym szkodnikiem kukurydzy, szczególnie tam, gdzie uprawa jest prowadzona przez wiele lat bez przerwy. Największe szkody wyrządzają larwy żyjące w glebie i zjadające korzenie, co osłabia pobieranie wody i składników pokarmowych oraz zwiększa ryzyko wylegania. Chrząszcze mogą dodatkowo uszkadzać znamiona, pyłek i liście.

Stonka kukurydziana to niewielki chrząszcz o żółtozielonym ubarwieniu, zwykle z ciemniejszymi pasami lub plamami na pokrywach. W warunkach Polski rozwija jedno pokolenie w roku. Najgroźniejsze są larwy, które po wylęgu przemieszczają się w glebie do korzeni kukurydzy. Wygryzają korzenie boczne i podporowe, a starsze larwy mogą drążyć kanały w ich tkankach.

Uszkodzony system korzeniowy gorzej zaopatruje roślinę w wodę i składniki pokarmowe oraz słabiej ją zakotwicza. Przy silnym porażeniu, zwłaszcza po wichurach lub intensywnych opadach, rośliny wylegają i wyginają się przy powierzchni gleby. Chrząszcze pojawiają się zwykle od końca czerwca do sierpnia i żerują na nadziemnych częściach kukurydzy.

Sam wygląd wygiętych roślin nie wystarcza do pewnej diagnozy. Warto wykopać kilka roślin, wypłukać korzenie i szukać ogryzienia, tuneli oraz obecności larw; osobniki dorosłe można monitorować na roślinach i żółtych tablicach lepowych.

• skrócone, zbrunatniałe lub całkowicie zgryzione korzenie boczne;
• korzenie odcięte blisko nasady łodygi, niekiedy z uszkodzeniem całych węzłów korzeniowych;
• więdnięcie i zahamowanie wzrostu nasilające się podczas upału i suszy;
• wyleganie korzeniowe oraz charakterystyczne wygięcie łodygi w kształt „szyi łabędziej”;
• spadek plonu ziarna lub biomasy i utrudniony zbiór;
• na liściach dorosłe chrząszcze mogą pozostawiać podłużne zadrapania i otwory;
• zgryzanie znamion („silk clipping”) może przy silnym nasileniu pogorszyć zapylenie i powodować słabsze wypełnienie kolb.

Szkody powodują larwy wylęgające się z jaj złożonych w glebie. Ryzyko wzrasta po kilkuletniej, nieprzerwanej uprawie kukurydzy oraz wtedy, gdy w poprzednim roku obserwowano liczne chrząszcze. Dorosłe osobniki mogą przelatywać między polami i zasiedlać sąsiednie plantacje. Samosiewy kukurydzy i kwitnące chwasty dostarczają dodatkowych miejsc żerowania.

W Polsce stonka kukurydziana występuje szeroko. Dawne ograniczenia kwarantannowe nie zastępują obecnie monitoringu polowego. Sama obecność szkodnika nie oznacza jeszcze konieczności zabiegu: decyzję należy oprzeć na liczebności, fazie rozwojowej kukurydzy, historii pola i ryzyku uszkodzeń w kolejnym sezonie.

Stonka kukurydziana ma jedno pokolenie rocznie i przechodzi przeobrażenie zupełne: jajo, trzy stadia larwalne, poczwarka i chrząszcz dorosły. Jaja są składane przede wszystkim w glebie pól kukurydzianych, zwykle w pobliżu podstawy roślin, najczęściej od lipca do września. Zimują w glebie.

Wylęg larw przypada zwykle na koniec wiosny i początek lata, zależnie od temperatury gleby. Larwy przez około cztery–sześć tygodni żerują na korzeniach kukurydzy, następnie przepoczwarzają się w glebie. Chrząszcze dorosłe pojawiają się w Polsce najczęściej od końca czerwca lub w lipcu, a ich liczebność może utrzymywać się do sierpnia.

Po pojawieniu się dorosłe osobniki żerują, kopulują i składają jaja. Mogą przemieszczać się między polami, szczególnie gdy w pobliżu znajdują się kwitnące chwasty lub rośliny dostarczające pyłku.

Najpierw potwierdź obecność szkodnika: wykop kilka podejrzanych roślin, wypłucz korzenie i oceń zgryzienia, tunele oraz stopień utraty korzeni. Sprawdź także, czy wyleganie nie wynika z suszy, chorób podstawy łodygi, niedoborów lub uszkodzeń mechanicznych.

Na rosnącej plantacji możliwości ograniczenia szkód larwalnych są mniejsze niż działania zapobiegawcze wykonane przed siewem. Przy dużej liczebności chrząszczy można rozważyć działania skierowane przeciw dorosłym osobnikom, ale ich celowość zależy od terminu, intensywności zgryzania znamion, prognozowanego ryzyka na kolejny rok i aktualnej rejestracji środka.

Po stwierdzeniu wylegania ogranicz dodatkowe straty podczas zbioru, dostosowując termin i kierunek pracy do stanu plantacji. Na kolejny sezon zaplanuj zmianowanie, monitoring i dobór odmiany zamiast powtarzania niezweryfikowanego programu oprysków.

Najskuteczniejsze działania bez chemii opierają się na integrowanej ochronie roślin i ograniczaniu liczebności populacji w następnym sezonie.

• Stosuj zmianowanie z rośliną niebędącą podstawowym żywicielem, o ile lokalna populacja nie wykazuje przystosowania do przeżywania takiej rotacji.
• Usuwaj samosiewy kukurydzy i ograniczaj zachwaszczenie kwitnącymi roślinami w sąsiedztwie, które mogą podtrzymywać żerowanie dorosłych chrząszczy.
• Wybieraj odmiany o dobrym wigorze początkowym i silnym systemie korzeniowym; odmiany z cechami odporności należy dobierać zgodnie z lokalnymi zaleceniami i rotować mechanizmy ochrony.
• Wykonuj lustrację plantacji, obserwuj chrząszcze na znamionach i wiechach, a podejrzane rośliny wykopuj oraz płucz korzenie.
• Utrzymuj prawidłowe pH, zasobność i strukturę gleby oraz ograniczaj stres suszy, ponieważ zdrowe rośliny lepiej kompensują częściowe uszkodzenie korzeni.
• Biologiczne preparaty mikrobiologiczne lub entomopatogeniczne stosuj tylko wtedy, gdy są dopuszczone do danego zastosowania i mają potwierdzoną przydatność w lokalnych warunkach; nie zakładaj automatycznej skuteczności.

Buduj program ochrony na historii pola i monitoringu. W okresie lotu chrząszczy, zwykle od końca czerwca do sierpnia, regularnie sprawdzaj liście, wiechy i znamiona oraz zapisuj liczebność. Żółte tablice lepowe mogą ułatwiać porównywanie pól, ale interpretuj wyniki zgodnie z lokalnymi progami i zaleceniami.

Po zbiorze usuń samosiewy kukurydzy. Na polach o wysokim ryzyku zaplanuj zmianowanie z rośliną nieżywicielską, pamiętając, że jego skuteczność zależy od lokalnej biologii populacji. Wiosną i wczesnym latem wykopuj rośliny w celu oceny korzeni. Zadbaj o równomierne wschody, właściwe odżywienie i dostępność wody, ponieważ stres środowiskowy zwiększa widoczność szkód.

Nie opieraj programu wyłącznie na jednym sposobie działania. Jeśli wykorzystywane są odmiany z cechami odporności lub zabiegi ochrony roślin, należy rotować strategie i uwzględniać ryzyko odporności.

• Stonka kukurydziana została po raz pierwszy wykryta w Polsce w 2005 roku, a obecnie jest uznawana za szkodnika szeroko rozpowszechnionego.
• Najbardziej charakterystycznym skutkiem żerowania larw jest nie sam ubytek korzeni, lecz połączenie osłabionego zakotwiczenia z późniejszym wyleganiem roślin.
• W Europie głównym żywicielem rozwoju larw pozostaje kukurydza, choć w badaniach laboratoryjnych i części obserwacji terenowych wykazywano możliwość rozwoju na niektórych innych trawach.
• Żółte tablice lepowe mogą pomagać w ocenie obecności chrząszczy, ale pułapki feromonowe są przede wszystkim narzędziem wykrywania i monitoringu samców.
• W niektórych regionach Ameryki Północnej wykształciły się populacje przystosowane do składania jaj w uprawach soi; tego mechanizmu nie uznaje się za potwierdzony dla populacji europejskich.