Rizomania buraka cukrowego (BNYVV)

Rizomania buraka cukrowego jest glebową chorobą wirusową powodowaną przez Beet necrotic yellow vein virus (BNYVV), przenoszoną do korzeni przez organizm glebowy Polymyxa betae. Najbardziej charakterystyczne są małe, zwężone korzenie palowe z gęstą „brodą” korzeni bocznych. Objawy nadziemne bywają słabe, dlatego rozpoznanie wymaga oględzin korzeni i potwierdzenia laboratoryjnego.

Rizomania, określana również jako choroba „szalonych” lub „brodatych” korzeni, występuje przede wszystkim na buraku cukrowym (Beta vulgaris subsp. vulgaris). BNYVV jest wirusem o dodatniej nici RNA z rodzaju Benyvirus, a jego głównym sposobem rozprzestrzeniania jest przenoszenie przez Polymyxa betae.

Najważniejsze uszkodzenia rozwijają się pod ziemią. Porażone rośliny tworzą skrócony, zwężony lub zniekształcony korzeń palowy z licznymi cienkimi korzeniami bocznymi. We wczesnych fazach liście mogą wyglądać prawie normalnie, dlatego sama obserwacja części nadziemnej nie wyklucza choroby.

Objawy mogą przypominać niedobór azotu, suszę, zgnilizny korzeniowe, fuzariozę lub inne zaburzenia systemu korzeniowego. Pewne rozpoznanie powinno opierać się na ocenie korzeni oraz badaniu serologicznym lub molekularnym wykonanym przez laboratorium diagnostyczne.

• placowe zahamowanie wzrostu i blednięcie roślin buraka cukrowego;
• więdnięcie mimo dostatecznej wilgotności gleby oraz nietypowo wyprostowane liście;
• mały, zwężony, przewężony lub kielichowaty korzeń palowy;
• nadmierna liczba cienkich korzeni bocznych, tworzących charakterystyczną „brodę”;
• jasnobrązowe do brązowych przebarwienia tkanek przewodzących po przekrojeniu korzenia;
• rzadziej żółknięcie nerwów, ich nekroza, chloroza i deformacja liści.

Nasilenie zależy między innymi od odmiany, szczepu wirusa, terminu infekcji, zasobności gleby w inokulum i przebiegu pogody. Objawy korzeni są zwykle bardziej diagnostyczne niż objawy liści.

BNYVV rozprzestrzenia się głównie wraz z zarodnikami przetrwalnikowymi Polymyxa betae obecnymi w glebie i na resztkach korzeni. Najważniejsze drogi zawleczenia to:

• przemieszczanie mokrej gleby przez pługi, siewniki, kombajny, samochody, obuwie i narzędzia;
• spływ powierzchniowy oraz erozja z porażonych fragmentów pól;
• nawadnianie wodą zawierającą cząstki skażonej gleby;
• przenoszenie gleby z korzeniami buraka, resztkami pożniwnymi lub innym materiałem roślinnym.

Polymyxa betae może występować bez wirusa, dlatego sama obecność organizmu w glebie nie dowodzi rizomanii. Choroba rozwija się wtedy, gdy populacja wektora jest zakażona BNYVV.

Polymyxa betae tworzy w glebie trwałe zarodnie przetrwalnikowe, które mogą utrzymywać się przez wiele lat. W dostatecznie wilgotnej glebie uwalniają się ruchliwe zoospory. Przemieszczają się w warstwie wody do włośników i młodych tkanek korzeni, gdzie organizm rozwija się wewnątrz komórek.

Jeżeli zoospory zawierają BNYVV, wirus zostaje wprowadzony do tkanek buraka i namnaża się w korzeniach. W porażonych korzeniach powstają kolejne skupienia zarodni przetrwalnikowych, które wracają do gleby po rozkładzie resztek. Cykl może szybko nasilać się w warunkach nasycenia gleby wodą i przy powtarzającym się nawadnianiu.

Wirus jest zwykle silniej związany z systemem korzeniowym niż z częścią nadziemną. Nie wszystkie populacje Polymyxa betae przenoszą BNYVV, a odporność odmianowa może różnić się lokalnie i zależeć od występowania szczepów przełamujących odporność.

Nie ma zabiegu, który wyleczyłby porażony burak cukrowy ani skutecznie wyeliminował BNYVV z gleby. Po zauważeniu podejrzanych placów należy wykopać rośliny, obejrzeć korzenie i przekazać reprezentatywny materiał do laboratorium diagnostycznego.

Po potwierdzeniu choroby najważniejsze działania to ograniczenie przemieszczania gleby, poprawa odpływu wody, właściwe zagospodarowanie resztek oraz uprawa odpornych odmian w kolejnych sezonach. Warto zachować dokumentację lokalizacji ognisk i poinformować doradcę ochrony roślin lub właściwe służby, jeśli wymagają tego aktualne przepisy fitosanitarne.

W Polsce nie należy stosować preparatów przeciwko chorobom glebowym „na próbę”. Zabiegi chemiczne nie zastępują diagnostyki ani higieny maszyn i nie są uznawane za metodę eradykacji tego wirusa.

Nie istnieje organiczna metoda, która usuwałaby BNYVV z zasiedlonej gleby. Największe znaczenie ma ograniczanie przenoszenia gleby i wody oraz wybór odpornych odmian.

• usuwać ziemię z kół, narzędzi, ciągników i kombajnów przed przejazdem na czyste pole;
• ograniczać spływ mętnej wody i nie kierować skażonej wody z nawadniania na niezainfekowane kwatery;
• prowadzić zmianowanie, pamiętając, że samo zmianowanie nie eliminuje wieloletnich struktur przetrwalnikowych;
• zwalczać samosiewy buraka i chwasty będące udokumentowanymi żywicielami, zgodnie z zasadami integrowanej ochrony roślin;
• usuwać i niszczyć resztki porażonych korzeni w sposób ograniczający rozprzestrzenianie gleby;
• stosować odmiany buraka cukrowego z potwierdzoną odpornością na rizomanię, dobrane do warunków Polski i lokalnego ryzyka.

Zapobieganie jest skuteczniejsze niż próby leczenia porażonych roślin lub odkażania gleby. W warunkach polskich zaleca się:

• wybierać odmiany buraka cukrowego z aktualnie potwierdzoną odpornością na rizomanię, uwzględniając lokalne informacje o skuteczności odporności;
• używać kwalifikowanego, zdrowego materiału siewnego i nie przenosić gleby z pól podejrzanych lub potwierdzonych;
• czyścić maszyny po pracy na każdym polu, najlepiej zanim wjadą na plantację wolną od choroby;
• utrzymywać sprawny odpływ wody, ograniczać zastoiska i unikać kierowania spływu z porażonych kwater na zdrowe;
• planować zmianowanie z uwzględnieniem faktu, że inokulum może przetrwać w glebie przez wiele lat;
• oznaczać ogniska na mapie pola i pobierać próbki z pogranicza zdrowych oraz podejrzanych placów;
• nie opierać decyzji wyłącznie na żółknięciu liści, ponieważ objaw ten może wynikać z suszy lub niedoboru azotu.

• Nazwa rizomania odnosi się do niezwykle obfitego rozwoju korzeni bocznych.
• Silne uszkodzenie korzenia może wystąpić przy mało wyraźnych objawach liściowych.
• Polymyxa betae jest organizmem glebowym o charakterze grzybopodobnym, a nie typowym grzybem chorobotwórczym.
• W Polsce BNYVV odnotowywano lokalnie, między innymi w rejonach upraw buraka; status i zasięg występowania należy interpretować na podstawie aktualnych danych służb fitosanitarnych.
• W diagnostyce różnicowej trzeba uwzględnić niedobory pokarmowe, suszę, zgnilizny korzeni oraz inne wirusy glebowe buraka.